Geçen yazımda kaldığım yerden devam edeyim. Ama önce, iki uyarımı yineleyeyim: (1) Bu uygulamalar konusunda yalnızca kendi deneylerini paylaşan bir meraklıyım. Oysa bu alanda çok daha bilgi ve deney sahipleri var! (2) Yapay zeka alanındaki gelişmeler çok yoğun ve hızlı, dolayısıyla benim gözlemlerim günümüzde doğru olsa bile, yakında pek de geçerli olmayan görüşler olarak nitelenebilir.
Yapay zekanın internetteki bilgiyi tarayıp bize aktardığını
biliyoruz. Kuşkusuz web sitelerindeki bilgi yanlış veya bulanık olunca yapay
zekadan da belirsiz yanıtlar alıyoruz. Bu
konuda biraz bildiğim TUSAŞ’ın 5. Nesil savaş uçağı KAAN (TF-X) örneğini
vereceğim. KAAN’ın motor teminindeki belirsizliğin ABD’nin CAATSA yaptırımları
nedeniyle sürdüğünü Dışişleri Bakanı Hakan Fidan açıkladı (Eylül 2025). F-16
motorlarıyla (General Electric yapımı F110) iki KAAN prototipi üretildi ve bunlar
2024 Şubat ve mayıs aylarında uçtu, 2025’de uçuş duyurulmadı.
İnternetteki “göklere imzamızı attık” gibi sloganlar veya tanıtım
videoları hiç somut bilgi içermiyor. TUSAŞ’ın sitesindeki “Tasarım sürecinde
pilotun içinde bulunduğu fiziksel, bilişsel ve çevresel faktörler göz önünde
bulundurularak pilot(un) durumsal farkındalığını artıracak bir kokpit ortamı
geliştirilmektedir”, veya “KAAN üstün hava hâkimiyetini… Yapay Zekâ ve Nöral Ağ
Desteğiyle Arttırılmış Muharebe Gücü ile sağlamaktadır” gibi cümleler de uçağın
seri üretim/teslimat aşamasında olup olmadığı konusunda hiç açık değil.
ChatGPT “KAAN uçağı üretiliyor mu?” sorusuna “Uçağın seri üretim ve teslimatının 2028 civarında
başlaması planlanıyor” yanıtını veriyor.
Bu kez ChatGPT’ye “KAAN’ın motoru F 110 mu?” diye sorunca; “Evet,
şu an için KAAN’ın motoru F110” diyor ve ekliyor “KAAN için tamamen yerli bir
motor geliştirme çalışması devam ediyor (TEI tarafından, genelde TF35000 olarak
anılıyor). Planlara göre bu yerli motorun 2030’lu yılların başında
KAAN’a entegre edilmesi hedefleniyor.”
Benim bildiğim bir uçağın kavramsal tasarımının ilk adımı
motorun performansı ile başlar. Bu nedenle motoru belirsiz bir uçak nasıl
tasarımlanır bilemiyorum. Ama burada tartışmak istediğimiz yapay zeka. Amacımızdan
uzaklaşmayalım. Bu örnek arama gösteriyor ki konuyu biz de çok iyi çalışmalı, özellikle
kaynakların aydınlatıcı bilgiler içermesine dikkat etmeliyiz. Aksi halde “… civarında
veya…’lu yılların başında” gibi bulanık cevaplar alıyoruz.
Dikkatli olmamız gereken bir başka konu da bizimle sohbet
eden yapay zeka uygulamalarının doğru bilgi vermek yanında, bizi memnun etmeyi
amaçlamaları. Birçok durumda “Haklısınız, bu çok güzel bir soru” ile başlayan
cevaplar aldım. Örneğin ChatGPT’ye “Ben bir edebiyat meraklısıyım. Polisiye
romanları de çok severim. Bana bir Agatha Christie romanı önerebilir missiniz?”
diye sorunca “Ne güzel bir zevk 😊 Polisiye için Agatha Christie gerçekten
harika bir başlangıç ve derinleşme noktası” dedi ve birinci sırada “Doğu Expresinde
Cinayet” romanını önerdi. Kısaca “Agatha Christie'nin en iyi romanı hangisi?”
diye sorunca ise “Roger Ackroyd Cinayeti” diye yanıtladı. Yani benzer sorulara
farklı yanıtlar alabiliyoruz. Soruyu çok kapsamlı sormalı, amacımızı açıkça vurgulamalıyız.
Yapay zeka ile çeviri o kadar “kolay” ki birçok tarayıcı (browser)
otomatik bir hizmet sunuyor. Bu da başka bir hayal kırıklığın alanı. (Ben tarayıcı
olarak Microsoft Edge kullanıyorum.) İki otomatik çeviri örneği vereyim:
“Xavier Bertrand redit son attachement au front
républicain face au RN, désormais écarté par Nicolas Sarkozy” (Le Monde,
7.12.2025). Otomatik çeviri “Xavier Bertrand, Nicolas Sarkozy tarafından kenara
atılmış Kral Donanmasına karşı Cumhuriyetçi Cephe'ye olan bağlılığını yineledi”
olarak veriliyor. Hoppala! Fransa’da Kraliyet Donanması da nereden çıktı? Her
halde internette Birleşik Krallık donanması (Royal Navy-RN) ile ilgili
pek çok ifade buldu. Oysa burada Fransız Ulusal Meclisindeki Rassemblement National-RN
partisi kast ediliyor!
Bazen yanlış bu kadar belirgin değil, ama çeviri kulağı çok tırmalıyor:
“Au Venezuela, la population entre état d’urgence et fausse transition” (Le
Monde 7.01.2006). Yine otomatik çeviri: “Venezuela'da nüfus, olağanüstü hal ile
sahte bir geçiş arasında”. Herhalde “nüfus” yerine “halk” demeliyiz.
Sanırım günümüzde bana en uygun çeviri programı DeepL
Translate. Bu da özellikle deyim
çevirilerinde kaçınılmaz hatalar yapıyor. Örneğin bir İngiliz anne, sendeleyen
çocuğuna “watch your step” diyebilir. DeepL bunu haklı olarak “adımlarına
dikkat et” diye çeviriyor. Oysa ana dili Türkçe olan bir anne “önüne bak”
diyecektir.
Sonuç olarak bence yapay zekâya soru sormanın çok iyi bir
başlangıç olacağını söyleyebiliriz. Ama her zaman çok dikkatli olmak, kaynakları
incelemek ve konu üzerinde insan zekası ile yoğun çalışmak gerekiyor.
