İnsanın seçme özgürlüğü, “Özgür İrademiz (free will) var mı?” sorusu, yanıtlaması çok zor, çok boyutlu bir soru. Üstelik “Özgür İrademiz var” veya “yok” desek de sorunlardan kurtulamıyoruz. Yanıtımızın Tanrı, din, hukuk, ahlak gibi birçok alanda sonuçları oluyor.

Önce Özgür İradeyi ele alalım. Özgür İradeyi insanın seçenekler arasında seçim yapabilmesi olarak tanımlayabiliriz. Eylemlerimiz ve düşüncelerimizin özgür olduğunu düşünürüz. Gündelik yaşamımızda özgür irademiz olduğunu çok güçlü biçimde duyuyor ve düşünüyoruz. Ne de olsa istersek tabağımızdaki beyaz peyniri, istersek kaşar peynirini yeriz; istersek çay, istersek kahve içeriz.  

Diğer yandan özgür irademiz var mı sorusunu başka bir biçimde de sorabiliriz: Evrende her şey belirli kurallara göre hareket ediyorken, insan kurallara uymayabilir mi? Kurallar deyince Nedensellik ve Determinizm akla geliyor. (Doğa üstü bir irade konusunda hiçbir kanıt olmadığı için onu düşünmüyorum. Ama Bilimsel Determinizm ciddi bir konu.)  

Determinizmin temelinde Nedensellik var. Nedensellik (causality) veya genel kullanımdaki  nedensellik ilkesi; olay ve olguların birbirine belirli bir şekilde bağlı olması, her sonucun bir nedeninin bulunması, her sonucun bir nedene bağlanarak açıklanabilir olması ya da belli nedenlerin belirli sonuçlar doğuracağı ve aynı nedenlerin aynı koşullarda aynı sonuçları vereceğinin iddiasını içerir.

Determinizm kavramı için “belirlenimcilik”, “belirlenircilik”, “gerekircilik” gibi karşılıklar kullanıldığını biliyorum, ama ben Determinizm diyeceğim.  Determinizm, olguların nedeninin geçmişteki olgular olduğu, başka bir biçimde olamayacağı görüşüdür. Böylece Özgür İrade için gerekli olan seçeneklerin varlığı, katı bir Determinizmde yoktur. Marsın konumunu bir noktada bilirsek, gelecekte alacağı (hatta geçmişte almış olduğu) konumu hesaplayabiliriz. Laplace’ın sözleri ile: “Evrenin şu anki hali geçmiş durumunun sonucu; gelecek durumun da nedenidir. Öyleyse eğer evrenin şu anki durumunu en ince ayrıntısına kadar bilseydim, elimdeki hareket denklemlerini uygular ve her şeyin bir saniye sonra nerede olacağını söylerdim”

Burada önemli bir ayrıma değinmeliyim bu bir Kadercilik (fatalism) değil. Kadercilik, metafizik kapsamında üstün bir gücün iradesini kapsar ve insan etkisiyle değiştirilemez. Determinizm, doğa yasalarının nesnelliğine ve bağımsızlığına dayanır. Bu yüzdendir ki hastalanan kaderci, asla değiştirilemeyecek olan sonucu bekler.

Yine Determinizme dönersek. Laplace’ın -ve katı Deterministlerin- oldukça iyimser olduklarını görüyoruz. Bir insan elmayı bıraktığında, matematiksel bir denklem çalışır ve elma doğrudan yere düşer. İyimser çünkü konu elma ve yeryüzü olunca, problem oldukça basit. Bırakın, evreni, güneş sisteminde bile birbirini etkileyebilen 2’den fazla kütle olunca sorun çok karmaşık hale geliyor (Three body problem). Hele kaos, olasılık, kuantum, belirsizlik gibi konular devreye girerse olay daha da karışıyor.

İlk akla gelen, insan bilinci devreye girince katı bir Determinizmin ortadan kalkması olabilir. Böyle düşünenler fiziksel olgu nedenselliği (physical event causation) ile bilinçli insan nedenselliği (agent causation) ayrımı yapıyorlar. Tabii burada da bir sorun var. Bizler de doğanın bir parçası olarak molekül, atom ve atom altı parçacıklardan oluştuğumuza göre bilinçli insanın ne ayrıcalığı var?

Beyin tümörü gibi hastalıkların “psikolojik” olarak nitelediğimiz davranış bozukluklarına yol açtığını araştırmalar gösteriyor. Kararlarımızda doğup yetiştiğimiz çevre, deneyimlerimiz gibi kültürel; kan şekeri düzeyi, açlık, hormonlar, uyku gibi biyolojik unsurların etkili olduğunu biliyoruz. Acaba insan biyolojik bir makina mı? Davranışları da mı Deterministik?

Özgür İrade ile Determinizmi uzlaştırmaya çalışan Uyuşma (Compatibilizm) diyebileceğimiz düşünce akımları da var. Örneğin “kontrolun” vurgulanması bu tür bir yaklaşım. Belirtiğimiz gibi Özgür İradeden söz edebilmemiz için öncelikle birden fazla seçenek olması gerekiyor.  İkinci olarak da bu seçenekler arasında seçim yapmak için “kontrol” yetkimizin olması gerekiyor. Örneğin, içkili olarak araba kullanmanın riskli olduğunu biliriz (burada Determinizm etkin), ama içkili araba kullanma veya taksi çağırma konusunda “kontrolumuz” varsa burada da Özgür İrademiz etkin.

Belki bizim karıştığımız olaylarda da Determinizm var, ama olay o kadar karmaşıklaşıyor ki insan katkısının sonuçlarını tahmin edemiyoruz (burada “Determinizm” ile “tahmin” ayrımına geliyoruz). Kavrayabileceğimiz bir denklemle ifade edemiyoruz (tahmin edemiyoruz) ve “Özgür İrademiz var” diye düşünüyoruz. Aklıma “Eğer havaya atılan bir taş düşünebilseydi, yere kendi isteği ile düştüğünü söylerdi” diyen Spinoza geliyor. Ben de tabağımdaki beyaz peyniri kendimin seçtiğimi düşünmek istiyorum. Neyse düşünmeye değer bir sorun.

 

Doğruya Nasıl Ulaşırız

 Kendime soruyorum: Doğruya hangi yöntemle ulaşırım? Bilmiyorum!

Antik çağdan beri insanlar, doğruyu bulmağa çalışmışlar. Sanırım bu konuda Aristoteles biraz iyimser. Mantık, retorik ve bütün bilgiye ulaşma, bütün doğayı anlama ile “doğruya” kavuşabileceğimizi düşünmüş. Günümüzde bu konuda hiç iyimser değiliz.

Bilimsel Devrimden beri bilimsel gerçeklere ulaşmak için bir yol belirgin: Bilimsel yöntem. Biraz açarsak, olguyu sistematik olarak gözlemlemek, güvenilir veriye dayanarak (oluşabilecek hataları ve sınırlamaları göz önüne alarak) bir açıklama-hipotez önermek, bu açıklamayı sınamak (duyurmak-akran değerlendirmesine sunmak) ve ulaşılan sonuca göre onu kabul etmek, değiştirmek veya reddetmek.

Bu yöntem uzmanlık alanımız, mesleki çalışmalarımız için uygun olabilir, ama gündelik yaşamdaki pek çok soru için hiç de uygun değil. Özellikle toplumsal/siyasal konuları düşündüğümde büyük bir bilinmezle karşılaşıyorum.

İster istemez güvenilir bir kaynak arayacağız. Burada da aklımıza hemen antik çağdan beri “ad hominem-içeriğe değil kimin söylediğine bakma” olarak bilinen ünlü düşünce yanlışına düşme tehlikesi var. Ama zaten argümanın içeriğini bilmiyoruz ki!

Komplo teorilerinin yanlışlarına düşmemek amacıyla “akıl” ve “sağduyu” dediğimiz -ve pek de tanımlayamadığımız- süzgeci kullanıyoruz. Ayrıca, teorinin gerçek olması için ne kadar ve ne nitelikte insanın bu teoride “işbirlikçi” olması gerektiğini düşünüyoruz. Örneğin “düz dünya” teorisi için bütün bilim adamlarının, hava ve deniz yolu personelinin, haberleşme uzmanlarının iş birliği gerekiyor.

Diğer yandan bir argümanı kolayca “saçma bir komplo teorisi” olarak nitelememeliyiz. Demokratik bir düzende yaşamak istiyorsak, karşımızdakinin argümanını olumlayarak (charitabilty), basitleştirmeden, argümanı bir çöp adam (straw man) yapmadan, boyutlarını görerek dinlemeli, anlamaya çalışmalıyız. Unutmayalım ki orta çağda otoritenin, iktidarın, kilisenin karşısındakilere sapkın (heretik) denirdi.

Kurumsal yetkililere güvenelim diyeceğim, ama kurumsal otorite ne yazık ki çoğu zaman bilgi otoritesi (epistemik otorite) değil. Örneğin ABD Genelkurmay Başkanı Colin Powell 2003 de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinde Saddam Hüseyin rejiminin kitle imha silahları olduğunu söyledi ve bazı uydu görüntüleri gösterdi. Sonradan bunun yalan olduğu anlaşıldı, ama iş işten geçmiş, Irak işgal edilmişti.

Bir de “kırmızı ringa balığı” denen yöntem var. İlgisiz, ama çarpıcı bir konuyu gündeme getirip asıl sorudan kaçılıyor. (Av köpeklerinin burnunu asıl izden uzaklaştırmak için keskin kokulu, tütsülenmiş kırmızı ringa balıkları kullanılırmış.)

Üstelik bunlar doğal zeka ile yapılanlar, yapay zeka yardımı ile kim bilir neler yapılacak?

Şüphecilik komplo teorilerine uzanmazsa ilginç bir konu. Çıkış noktası resmi anlatılara şüphe ile yaklaşma. Çünkü bu konuda da Wattergate, Irak, Libya … gibi kötü örnekler var.

Bir komplo teorisi üretmek özünde bir suçlama: Küçük bir grup “fail” var. Bunlar gizlilik içimde hareket ediyor ve kötü -en azından çoğumuz için kötü-bir amaçları var. Devleti, basını, güçlüleri, büyük şirketleri… suçluyorsunuz. Haklı olabilirsiniz, ama konunun bir ahlaki boyutu var. Elinizde sağlam bir kanıt olmalı. İlk tepkimiz inanmak veya argümanı reddetmek olmamalı.

Bu Sistemi İstemiyorum

Pekiyi ben doğruya ulaşmak için elimden geleni yapayım. Ama yalan-yanlış konuşanlar da özür dilesin-cezalandırılsın. Yalnızca adli bir cezadan söz etmiyorum. Örneğin siyasetçi ise bir daha seçilemesin, gazeteci ise okunmasın, hukukçu ise sözünü kimse dinlemesin … ABD’de yakında yapılacak ara seçimlerde söylenecek yalanları düşündükçe hafakanlar basıyor.

ABD yetkilileri El Kaide lideri Usame bin Ladin’i öldürdüklerini ve cesedini okyanusa attıklarını söylüyorlar. Oysa bazıları “yıllar önce zaten ölmüştü” veya “anlan operasyonda kaçtı, hala yaşıyor” diyor. Her halde bunlar komplo teorileri. Ama bence sorunun temelinde resmî açıklamada “cesedinin okyanusa atıldığının” söylenmesi yatıyor. Canlı olarak yargılanmaması veya cesedinin ABD’ye getirilmemesi yatıyor.

Leonard Cohen’in “Everybody Knows” şarkısında dediği gibi: “Herkes biliyor, geminin su aldığını. / Herkes biliyor, kaptanın yalan söylediğini. / Ve herkes biliyor, zarların hileli olduğunu.”

Böyle bir sistem istemiyorum.

 

İnsan Doğuştan Kötü mü?

Sanırım insanın doğuştan "iyi" mi? Yoksa "kötü" mü? Olduğu binlerce yıldır tartışılıyor.

William Golding’in1954 basımı “Lord of the Flies” kitabı, İngilizce öğreniminde çok yaygın olarak okutula geldi. Türkçeye de “Sineklerin Tanrısı” ve “İşte Bizim Dünya” adıyla çevrilmiş. Bende bıraktığı ilk izlenim, sürükleyici bir anti-komünist edebiyat örneği olduğu yönündeydi. Hani bir deniz kazası sonucu ıssız bir adaya sığınan çocukların serüvenini anlatan roman. Çocuklar iki gruba ayrılıp birbirleriyle mücadeleye başlıyor, hatta öldürüyor. Kuşkusuz bir kurguya dayanan roman, bu yapısı ile, kökenlerimizde vahşilik olduğunu, içimizden kötülük geldiğini vurguluyor.

Geçenlerde benzer biçimde Pasifik Okyanusunda Tonga adasındaki evlerinden kaçıp, insansız bir adaya sığınan 6 oğlan çocuğuna ilişkin gerçek bir olay okudum (Rutger Bregman, Humankind a Hopeful History, Bloomsbury, 2021). 15 ay sonra oğlanlar bulunduğunda, bir sebze bahçesi, tavuk kümesi, su yalağı, hatta bir badminton sahası yapmış ve tahta çubukları birbirine sürterek ateş yakmışlardı. Zaman zaman aralarında anlaşmazlıklar çıkmış, tartışmışlar, ama biraz zaman geçince, taraflar barışmış. Kısacası olayın gerçeği, kurgusundan çok daha olumlu! Zaten beni mutlu eden de bu oldu.

Dediğim gibi insanın doğuştan iyi veya kötü olduğu çok eskiden beri tartışılan ve üzerinde düşünülen bir konu. Akla hemen Thomas Hobbes ve Jean-Jacques Rousseau geliyor. Hobbes insanın doğal olarak kötü olduğunu, -devlet gibi- adalet ve güvenlik örgütleri tarafından denetlenip “doğru” yola yöneltilmesi gerektiğini vurgulamıştı (T. Hobbes, Leviathan, 1651).

Rousseau insanların avcı – toplayıcı olarak yaşadığı zamanlar dayanışmacı olduğunu, birisi bir toprak parçasını çitle çevreleyip “Burası benim” deyince ve diğerleri de bunu kabul edince eşitsizliklerin ve çatışmaların başladığını öne sürmüştü (J. J. Rousseau, Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes, 1755).

Devrimcilerin, yenilikçilerin genellikle Rousseau çizgisinden ilham aldıklarını görüyoruz. Özünde iyi olan insan toplumu yönetenlerle bir cins toplum sözleşmesi (contrat social) yapar; yönetim bu sözleşmeye uymaz ve baskıcı bir rejime yönelirse, büyük Fransız Devriminde gördüğümüz gibi, baş kaldırır. Bu açıdan Kemal Atatürk’ün Rousseau’yu dikkatle okuması hiç de şaşırtıcı değil.

Kısacası tek adamlar, diktatörler hep “daha çok güç verin, yoksa her şeyi kaybederiz” der: düzenin değişmesinden yana olanlar “daha çok özgürlük verin, yoksa her şeyi kaybederiz” der.

Bir de konuya bilimsel açıdan bakalım. Antropologlar, arkeologlar, evrimsel sosyologlar, “Nasıl olup da diğer türlerden daha hızlı koşamayan, güçlü olmayan, uçamayan, yüzemeyen … homo sapiens yeryüzüne egemen oldu?”, “Diğer hayvanların birçok türü günümüzde yaşıyor, homo sapiens’in türlerine ne oldu?”, “Neandertal’lerin daha büyük beyni vardı, birçok buluş da yaptılar. Neden homo sapiens’e yenildiler?”  … gibi sorulara yanıt arıyorlar. Kısaca “Çünkü insan kötüdür, kendi dışındakileri, rakiplerini öldürdü” diyenler var. Bazıları da daha iyimser yaklaşıyor ve neden arıyor.

Ünlü Yuval Noah Harari soruyu şöyle cevaplıyor: Neandertaller fiziksel olarak güçlüydü, ama yaklaşık 70 000 yıl önce homo sapiens bir “bilişsel devrim” (cognitive revolution) yaşadı. İletişim (dil) gelişti, topluluklar büyüdü, ruh – tanrı – yasa gibi soyut kavramlar belirdi. Yani homo sapiens’in üstünlüğü biyolojik değil, kültürel, bilişsel ve sosyal alandaydı (Y. N. Harari, Sapiens: A Brief History of Humankind, Random House – Harper, 2014).

Bu konuda çok ilginç bir deney Sovyetler Birliği döneminde, 1950’lerde, bir tilki çiftliğinde Dmitri Belyayev tarafından başlatılmış, Lyudmilla Trut tarafından sürdürülmüş. İnsandan korkup kaçmayan veya saldırmayan, aksine insanlarla “arkadaş” olmak isteyen tilkiler kuşaklar boyunca kendi aralarında çiftleştirilmişler. Bu şekilde “üretilen” tilkilerin zamanla kuyruk sallama, pati uzatma gibi evcil köpeklerde görülen davranışlara yöneldiği gözlenmiş. Burada Belyayev’in hipotezinin ve deneyinin evrim açısından değerlendirilmesi gibi konulara girmeyeceğim. Ama konumuz açısından ilginç sonuç, evcil köpekler üzerine çalışan, Duke Üniversitesi'nden Prof. Brian Hare’nin Belyayev’in deneylerini incelemesine dayanıyor: Zeka, arkadaşlığın bir yan ürünü diyor (Brian Hare ve Vanessa Woods, Survival of the Friendliest: Understanding Our Origins and Rediscovering Our Common Humanity, Random House 2020).

Mekanizma şöyle çalışıyor: Birbiri ile ilişkisi olmayan iki insan topluluğu düşünelim. Birinci grubun üyeleri ikinciden 2 kat daha zeki; ikinci grubun üyeleri ise, daha az zeki, ama sosyal becerileri, iletişim yetenekleri açısından birinci grubun üyelerinden 2 kat daha iyi olsun. Birinci gruptaki bir bireyin başlangıçtan itibaren 3 yıl sonra balık tutmayı öğrendiğini, aynı yıl 2 kişiye öğretebildiğini düşünelim. Balık tutmayı öğrenenlerin her biri yılda 2 grup üyesine öğretmeye devam etsin. İkinci gruptan bir birey, daha az zeki olduğu için, başlangıçtan 6 yıl sonra balık tutacak, ama yılda 4 kişiye öğretecektir. Balık tutmayı öğrenenlerin her biri yılda 4 grup üyesine öğretmeye devam etsin. Birkaç yıl sonra (örneğimizde başlangıçtan 9 yıl sonra) iletişimi daha iyi olan ikinci grupta daha çok insan balık tutabilecektir.

Sosyalleşme, empati, eğitim gibi konular bilim insanlarının çok uzun bir süredir üzerinde yoğun biçimde çalıştığı konular. Charles Darwin utanma sonucunda yüz kızarmasının yalnızca homo sapiens’de görüldüğüne dikkat etmişti. Benzer biçimde gözümüzdeki beyaz bölge, duygularımızı yansıtacak biçimde irisin büyüyüp küçülmesi de gözlenmişti. Parmakla işaret edilen nesneye bakmak veya oraya gitmek bebeklerde gözlenirken şempanzelerin bunu öğrenmesi çok zordu. Hatta, köpeğin beyin hacmi/ toplam hacim oranı şempanzeden daha küçük olsa da, şempanzelerin bunu öğrenmesi evcil köpeklerden daha zor!  

Kısacası insanın “özünde” belki bir kötülük de var, ama bir iyilik olduğu kesin! Bu iyilik uygun bir ortamda arkadaşlık ve dostlukla işlenip geliştirilebilir.

 

 

D. Trump ve Bilim

ABD Başkanı Donald Trump, aykırı söz ve davranışları ile on yıllardır hepimizin gündeminde. Onun önderlik ettiği gerçeklikten kopuşa, yalanlara, tutarsızlığa, çelişkilere, kendini beğenmişliğe, güce tapılmasına, sivil özgülükleri kısıtlamasına, demokrasiden uzaklaşmaya, ötekileştirmeye… alışmayı ret ediyorum. ABD’de bilimsel kurumlara güven, halk sağlığı politikaları ve bilimin siyasetteki rolü konusunda artan bir kutuplaşma yaşanıyor.

Ben bu yazımda Trump ve çevresindekilerin bilime yaklaşımını ele almak istiyorum. Buna yol açan haber Haziran 2026’da 5 bilim insanının Diabets Care adlı dergide yayınladıkları başmakaleyi Amerikan Diyabet Derneğinin (American Diabetes Association) yıllık kongresinde dağıtmak suçu (!) ile polis tarafından tartaklanarak toplantıdan çıkarılması oldu (Inside Higher Ed). Söz konusu yazı, Trump yönetiminin biyomedikal araştırmalara yönelik politikalarını sert biçimde eleştiriyordu.

Önce, çağımızın en büyük sorunu, iklim krizine değinelim. Trump, yıllar önce (2012) küresel ısınma konusundaki söylemin “Çinliler tarafından ve onlar için (ABD’nin rekabet gücünü azaltmak amacıyla) yaratıldığını” söylemişti. Seçim kampanyalarında defalarca küresel ısınmayı sahtekarlık (hoax) olarak niteledi. 2025’te BM Genel Kurulunda “dünyaya karşı işlenmiş en büyük aldatmaca" dedi. Kömürün “temiz ve güzel” bir enerji kaynağı olduğunu söyledi, defalarca petrol şirketlerinden yana sözlerini izledik… Örnekler çoğaltılabilir; ama ben daha çok yaptıklarına değinmek istiyorum. BM’in koordine ettiği Paris İklim Anlaşması (2015) küresel sıcaklık artışına bir sınır getirmeyi amaçlıyordu ve (ABD dahil) 195 ülke tarafından imzalanmıştı. Trump yönetimi bu anlaşmadan çıktı. Ulusal İklim Değerlendirme (National Climate Assessments-NCA) raporları federal web sitelerinden kaldırıldı. Ulusal Hava Durumu Servisi (National Oceanic and Atmospheric Administration-NOAA) ve Ulusal Hava Servisinde (National Weather Service-NWS) bütçe kısıtlamaları, personel azaltımları, bazı projelerin iptali ve fonların kesilmesi, yalnızca ulusal düzeyde değil yerel düzeyde de, veri toplama ve değerlendirme çalışmalarını aksattı.

Diğer bir konu da Trump yönetiminin aşı karşıtlığı. Sağlık Bakanı Robert Francis Kennedy Jr., yıllar önce amcasının, ardından babasının birer suikastla öldürülmelerinin travmalarını yaşamış olabilir. Ama aşı karşıtlığının önderi olmasını affedemiyorum. R.F. Kennedy, bütün bilimsel veri ve araştırmaları yok sayarak aşıların otizme yol açtığını sürekli öne sürdü. Bu konuda ABD federal hükümetine bağlı bir halk sağlığı kurumu olan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (Centers for Disease Control and Prevention-CDC), üniversiteler, tıp araştırmaları ve bilim insanları ile savaştı. Üstelik sağlık alanındaki kısıtlamalar ülke içinde kalmadı. ABD başta BM Dünya Sağlık Örgütü (Wold Health Organization- WHO) olmak üzere birçok uluslararası kurumdan çıktı, projeler iptal edildi ve yoksul ülkelere yapılan yardımlar azaltıldı. OECD'nin 2026 bütçe değerlendirmesine göre, ABD'nin FY2026 teklifinde ikili küresel sağlık programlarında yaklaşık üçte iki oranında kesinti öngörüldü. Oysa birçok ülkede kızamık, çocuk felci, HIV/AIDS, tüberküloz gibi hastalıklar artıyor.

Sanırım hepimiz hatırlarız: “gerçek ötesi” (post-truth) kavramı 2016'da Oxford University Press tarafından yılın kelimesi seçilmişti. Hem Brexit, hem de Trump'ın 2016 başkanlık kampanyası önemli örnekler olarak gösterilmişti. ABD basını (Washington Post Fact Checker) Donald Trump'ın ilk başkanlık döneminde, 30 binden çok “yanlış veya yanıltıcı” bilgi verdiğini belirtiyor. Gerçek ötesi kavramının, yukarıda birkaç örneğini verdiğim gelişmede anahtar bir kavram olduğunu düşünüyorum.

Bildiğiniz gibi bilimin hareket noktası gözlemler, olgular ve verilerdir. Doğa bilimlerinin amacı olan doğayı açıklama arayışı ancak buna dayanır. Yüzyıllar öncesinde belirlendiği gibi bilim, bir inançtan, ideolojiden veya sonuçtan değil; dış dünyada gözlenen şeylerden yola çıkar (Francis Bacon, Novum Organum,1620). (Kuşkusuz Bacon bu görüşleri geliştirirken Aristoteles’in görüşlerinin dogma haline getirilmesine karşı çıkıyordu.) 21.Yüzyılda –“gerçek ötesine” geçiyoruz diyerek- bilimsel kurumlara ve onlardan gelen verilere karşı çıkmanın bizi karanlığa götüreceğine ve bunun “gerçek” tehlike olduğuna inanıyorum.

Rüzgarlar

Yazın bu sıcak günlerinde hep deniz aşkım tazeleniyor. Deniz, tekne, yelken, yüzme gibi konular “favori” konularım olageldi. Bugün de yelkenciliğin çağrıştırdığı “rüzgara” değinmek istiyorum.

Günümüz kentlerinde, sokak koridorlarını dünyasında rüzgar ya hiç yok ya da “sağdan” veya “soldan” esiyor. Oysa kıra-denize, koylarımıza uzandığımızda rüzgar yönü çok önemli. Hangi koydan denize gireceğimize rüzgara bakarak karar veriyoruz. Hele bir yelkenli ile denize çıktığınızda rüzgar yönü ve şiddeti çok daha önem kazanıyor.

Belirli rüzgarlar her zaman ve her yerde özel isimlerle anılmış. Fransa’nın “Mistrali”, İtalya’nın “Sciroccosu”, İspanya’nın “Levechesi”, Arap ülkelerinin Sam yeli (Arapça samüm-zehirli rüzgar) gibi. Ülkemiz denizciliğinde buna ek olarak her yönden esen rüzgar ayrı bir adla anılıyor. (Kuzeyden başlayıp saat yönünde ilerlersek Yıldız-Poyraz-Gündoğusu-Keşişleme-Kıble-Lodos-Günbatısı-Karayel.) Örneğin Güney California’da (Santa Ana, Sundowner, Catalina Eddy gibi ünlü rüzgarlar var, ama bu sistematik yaklaşım yok. Denizci radyolarından “rüzgar Kuzeydoğudan 15 Knot şiddetinde esiyor” gibi duyurular alıyorsunuz. Uzmanlar bunun nedenini Akdeniz’de binlerce yıllık denizcilik geleneğinin birikmesi; buna karşılık California denizciliğinin çok sonraları, pusula yönlerine dayanarak, modern çağda gelişmesi olarak belirtiyorlar.

Burada -özellikle yurdumuz denizciliğinde bilinen- birkaç rüzgar yönü adının kaynağına değinmek istiyorum.

Öncelikle bu rüzgar yönü adlarının, yurdumuzun bütün denizlerinde kullanılsa da İstanbul kaynaklı olduğunu belirteyim.

Güneydoğudan esen rüzgarın adı “keşişleme”. Uludağın eski ismi “keşiş dağı”, Uludağ, İstanbul’un Güneydoğusunda. “Karayel”, Kuzeydoğu dan (yani Trakya yönünden, kara üzerinden)  esip İstanbul’a soğuk hava getiriyor. (Meteoroloji raporlarındaki “Balkanlardan gelen soğuk hava dalgası” klişesini hatırlayın.)

Poyraz -yine İstanbul’a göre- Karadeniz üzerinden gelip denizdeki nemli havayı yağış olarak getiriyor.

İstanbul Boğazı Karadeniz yönünden (Kuzeydoğudan), Marmara’ya doğru (Güneybatıya) doğru uzanıyor. Kuzeydoğudan esen poyraz ile Güneybatıdan esen lodos da ülkemizin en ünlü iki rüzgarı olmuş. Ama bu konuda bir “anlaşmazlık” da var: Boğazda ilerleyen tekneler veya yüzenler için çok etkili olan yüzey akıntısı Karadeniz’den Marmara’ya doğru. Buna ters yönden esen lodos dalgayı yükseltiyor, geçişi zorlaştırıyor, hatta bazen boğaz trafiğinin tümüyle durmasına yol açabiliyor. “Lodos Marmara’yı Boğaza yığdı” deniyor, gerçekten de Boğazın birçok yerinde sular yükseliyor. Kısacası İstanbullular poyrazı seviyor, ama lodosu pek sevmiyor. Oysa Egede poyraz kara üzerinden gelip yazın sıcak, kışın soğuk hava getiriyor. Ege kıyıları için yağış, yazın serinlik getiren rüzgar lodos.

“Poyraz” sözcüğünün etimolojik kökeninin Yunan Mitolojisindeki Kuzey Rüzgarı Tanrısı “Boreas” olduğu konusunda görüş birliği var. Ama Güneybatıdan esen “lodos” rüzgarının adının Batı Rüzgarı Tanrısı “Zephyrus” veya Güney Rüzgarı Tanrısı “Notus”tan kaynaklandığını söyleyenler var.  Yunan Mitolojisinde her bir ana yönlerde esen rüzgarın ayrı tanrısı var. Rüzgara verilen öneme bakın! Ben bu mektupta yalnızca rüzgar yönüne değindim; rüzgar şiddetine hiç değinmedim. Ama genellikle poyrazın birçok diğer yönden gelen rüzgardan daha şiddetli olduğunu belirtmeliyim. Boreas (Poyraz) Atina prensesi Oreithyla’ya aşık olur ve Atina kentine yönelen Pers donanmasına -bir fırtına çıkartarak- zarar verir.

Rüzgarların nasıl oluştuğu oldukça karmaşık bir konu. Çok basite indirgeyip İlkokul düzeyine indirirsek. Güneş ışınlarının kara parçalarını denizlerden daha çok ısıttığını, ısınan hava yükselince de denizlerden karaya doğru bir hava akışı oluştuğunu söyleyebiliriz. Yani güneş yoksa rüzgar da yok! Birçok Ege sahil kentinde güneşin denize “battığını” gözleriz.  Çocukluğumda günbatımında yarı saydam turuncu renkli bir “şey” oluşup dalgaları “bastırdığını” düşünürdüm. Kuşkusuz benim çocuk aklımla dikkatimi çeken (tabii günlerce süren fırtınalar dışında) güneş batarken veya geceleri rüzgarın kesilmesi binlerce yıldır gözleniyordu. Antik bilince yansımasını Yunan Mitolojisinde görüyoruz. Yunan Mitolojisindeki dört Rüzgar Tanrısıi Şafak Tanrısı (Eos) ile Gece-Yıldız Titanının (Astraeus) çocukları. Baba gelince egemen oluyor ve çocuklar susuyor. Dilimizdeki ruzgar sözcüğünde de aynı kavramı görüyoruz. Rüzgar, Farsça kökenli; rûz (gündüz) – kâr (içinde). Tıpkı zanaatkar (zanaatın içinde) gibi.

Pruvanız neta (yolunuz açık) olsun. Halikarnas Balıkçısı’nın dediği gibi “aganta burina burinata” (yelkenler açılsın).

Neden Roman?

Bir önceki yazımda matematiği ele almıştım. Bu kez de İnsan Bilimlerinin (Humanities) içinde kurmaca edebiyat, roman/öykü konusuna değinmek istiyorum. Ben liseye kaydolurken sormuşlardı: “fen” mi istersin, yoksa “edebiyat” mı? Oldukça anlamsız gelmişti. Hani çocuğa sorarlar ya “anneni mi daha çok seviyorsun, babanı mı?” Ne anlamsız soru! Sanki ikisini de sevemezmiş gibi.

Kurmaca ve edebiyat yalnızca bir vakit geçirme aracı mı? Özellikle çağımızda eskidi mi? Bu konuda pek çok soru akla gelebilir. Neden hiç yaşamamış insanlarla, hiç yaşanmamış olaylarla dolu sayfalara vakit ayıralım?

Modern “roman” formatının ilk örneği olarak genellikle Cervantes’in 17. Yüzyıl başında yazdığı Don Quixote anılıyor. Ama bu formatta en ünlü yapıtlar 19. Yüzyılda yazılıyor. Pekiyi sinema – TV – internet çağında hala bu formatta kitap yazmalı ve okumalı mıyız? Kitap okuma kotalarımızı kurgu ile doldurmak akıllıca mı? Günümüzde, gündemi izleyebilmek için gazete okumak, TV’de en azından haber ve yorum programlarını izlemek, işimiz nedeniyle birçok rapor, doküman okumak zorundayız. Ayrıca bilgisayar/telefonumuzdaki sosyal medya da çok cazip.

Kuşkusuz iyi bir roman okumanın bana göre anlatılması çok zor, doyumsuz bir güzelliği var. Ama bir mühendis olduğumu hatırlayıp burada konuya elimden geldiğince “tarafsız ve bilimsel” yaklaşmaya çalışacağım.

İlk olarak konuyu zihin gelişimi açısından ele alalım. Psikolojideki Zihin Teorisi (Theory of the Mind), karşımızdakinin davranışlarına bakarak, onun ne hissettiğini ve düşündüğünü, anlayabilmemizi açıklar (hatta bu yetinin eksikliği bazı psikolojik sorunların tanısında kullanılır). Bu yeti Homo Sapiens’in sosyal bir hayvan olmasına dayanıyor. Kim dost kim düşman anlamalıyız. Lisa Zunshine roman okumanın bu yeteneğimizi artırdığını belirtiyor (Lisa Zunshine, Why Do We Read Fiction: Theory of the Mind and the Novel, Ohio State University Press, 2006). Roman okurken karakterleri inceler ve değerlendiririz. Bir karakter diğerini sever veya nefret eder. Kurgu bunu karakterin davranışlarını, geçmişini, içinde bulunduğu ortamı anlatarak aktarır. Bazen yazar sürprizler, çelişkiler düşünüp okuyucuyu yanıltmaya çalışır. Kısacası roman hem yazar hem de okuyucunun beyni için bir egzersiz oluşturur.

Keith Oatley de yine insan psikolojisinden yola çıkıyor, ama konuyu “başkasını anlamaktan” daha geniş görerek kurmaca okuyan kişinin yaşamın bütün yönlerine hazırlandığını öne sürüyor (Keith Oatley, Such Stuff as Dreams: The Psychology of Fiction, Wiley, 2011). Kitap okurken hiç görmediğimiz kişileri tanıyor, hiç gidemeyeceğimiz ülkelere gidiyor, hiç yaşayamayacağımız yaşamları yaşıyoruz. Kurgu karakterlerin yerine kendimizi koyuyoruz. Kullandığı bir benzetme çok dikkat çekici: adeta bir uçuş simülatörü gibi yaşama hazırlanıyoruz.

Biraz da konuya bir edebiyat eleştirmenleri açısından bakalım. Onlar daha çok “güzel kurmaca nasıl olmalı” derken bizim bazı sorularımıza da cevap veriyor. Örneğin James Wood, birçok durumda sıradan bir insanın yaşamı bir kitapta anlatılsa bu kitap, hiç kimsenin ilgisini çekmeyen, sıkıcı bir kitap olurdu diyor (James Wood, How Fiction Works, Deckle Edge, 2009). Bu nedenle iyi bir kurgu yazarı yapıtını sürükleyici bir yapı içinde, bazı ayrıntıları vurgulayarak sunar. Kısacası ayrıntıları belirterek gerçeği görünür kılar. Bu da okuyucunun kendi yaşamında bir tür ayrıntı gibi görülebilecek şeylere dikkat etmesini sağlar.

Kısacası belki de bizler, 500-600 sayfalık romanları büyük bir tutku içinde okuyan son kuşaklardanız. Bu da bana bir yandan hüzün; ama treni kaçırmadığım için bir yandan da mutluluk veriyor.

Korkutucu Matematik

Mart ayını geride bıraktık. 14 Mart (Üçüncü ayın 14’ü, 3.14) önceleri Pi Günü olarak kutlanıyordu. UNESCO’nun kararı ile 2020’den beri de Dünya Matematik Günü (Internatrional Day of Mathematics -IDM) olarak kutlanıyor. Türkiye’deki matematik severler bir şeyler yapmaya çalışıyorlar ama pek yankı bulmuyor. Üstelik tüm Dünyada kutlanan bu günün 2025-2028 dönemi başkanı Boğaziçi Üniversitesinden Prof. Dr. Betül Tanbay. Dünya Matematik Günü ülkemizde pek bilinen ve kutlanan bir gün değil. Zaten “matematik” hiç sevilmeyen, bir konu; okullarda matematik dersi adeta bir “karabasan”. Ben de bugün buna değinmek istiyorum.

Antik Yunancada “mathema” öğrenmek demek. Matematik doğru ve mantıklı düşünmeyi, sistematik biçimde analiz etmeyi, canlandırmayı… öğretir.

Her şey bir yana matematiğin evrensel bir dil oluşturması çok ilginç. Her doğal dilde birçok kavram o dile özgü sözcüklerle (simgelerle) ifade ediliyor. Söz konusu dili bilenler yazılı veya sözlü olarak bu simgeleri kullandığımızda ilgili kavramları anlıyor.

3, 5, +, - gibi matematiksel simgeler ise doğal dillerden bağımsız, gerçekten ulus aşırı simgeler ve ilgili matematiksel işlemi bilen herkes anlıyor. Sosyal veya insani bilimlerde böyle herkesin ortaklaştığı bir dil yok. Onlar doğal dilleri kullanıyor. Sözcüklerin yansıttığı kavramlarda ortaklaşmaları çok zor.  Örneğin “Sınıf”, “Muhafazakârlık”, “Demokrasi” veya “Ademi Merkeziyet” gibi kavramları uzmanlar çok farklı biçimlerde tanımlayıp kullanıyorlar. Bu konu özellikle felsefe ve teoloji alanında birçok yanlış anlaşılmaya ve karışıklığa yol açıyor. Her halde bunu en yakından yaşayan yola bir matematikçi olarak başlayıp felsefeci olan Bertrand Russsel yaşadı!

Yukarıda matematiğin “bilinçte canlandırmayı öğrettiğini” söyledim. Bu ilk bakışta farkına varmadığımız biraz düşününce anladığımız bir olgu. İlkokulda karşılaştığımız basit “dört işlem” problemlerini hatırlayalım: havuz problemleri, dikdörtgen bir bahçenin çevresine ağaç dikmek, farklı şehirlerden yola çıkan trenler veya “Ali’nin 100 lirası var…”, “Ayşe 10 yaşında …” diye başlayan problemler. Hepsi aritmetik işlemlerinden önce havuz, yol, dikdörtgen şekli … gibi bir durumu aklımızda canlandırmaya, yani “hayal kurmaya” dayanıyor.

Geometrinin sistematik yapısına daha önce değinmiştim. Özel bir kanıtlama gerektirmeyen, herkesin onaylayacağı (“bütün parçalarından büyüktür” gibi) temel aksiyomlara ve daha önce kanıtlanan teoremlere dayanarak bir zincir oluşturup daha karmaşık teoremler çözülebiliyor. İskenderiyeli Öklid, 2 bin 400 yıl önce bu sistematik düşünce sistemini kitap halinde sunmuştu.

Soyutlama, bilinçte canlandırma, sistematik yaklaşım, birçok konuda merak ettiğimizi aydınlatabiliyor. Örneğin Didimli Thales MÖ 7. Yüzyılda geometrideki “benzer üçgenler” yardımıyla Mısır piramitlerinin yüksekliğini hesaplayabiliyor. Newton 17. Yüzyılda değişkenlerin çok küçük adımlarla değişmesini hayal ederek (limit, türev, integral gibi kavramları geliştirerek) gezegenlerin yörüngelerinin neden eliptik olduğunu açıklıyor.

Matematiğin sanatla ilişkisi de çok iyi bilinen bir konu. Harmonik seslerin nasıl doğal olarak oluştuğunu, bunun insan kulağına ve beynine uyumlu gelen seslere yol açtığını biliyoruz. Bunun binlerce yıldır bilinen matematiksel bir tabanı var. Benzer biçimde mimaride, resimde … gördüğümüz “altın oranın” da binlerce yıllık bir geçmişi var.

Olaya bir de diğer açıdan bakalım: Pekiyi, matematiğin genel olarak sevilmemesinin nedeni ne olabilir? Ben eğitim sistemimizde yukarıda değinilen boyutlara hiç yer verilmemesi olarak görüyorum. Matematik genelde “zor olduğu için sevilmiyor” demek yanlış. Anlaşılmadığı için zor geliyor ve bu yüzden korkulup sevilmiyor. Daha dört işlemin ilk adımlarında çarpım tablosunu “ezberletiyoruz”. (Tarih derslerinde geniş bir kapsam içine oturtmadan savaşların tarihlerini; coğrafya derslerinde ırmakların adlarını “ezberlettiğimiz” gibi!)

2026 Dünya Matematik Gününün teması “Umut” olarak belirlenmişti. İlk bakışta bunu yadırgayabilir, “ne alakası var” diyebiliriz. Oysa güçlü olanın, hiçbir kural tanımadan zayıfı ezdiği günümüzde, matematik bizi iş birliğine çağırır. Oyun kuramında, karşısındakinin ne yapacağını düşünerek karar verilmesinin, her iki taraf için de en iyi sonuca götüreceği matematiksel olarak kanıtlanabilir. Matematikte doğru ve yanlış çok net ve yalın. Yalanın, abartının egemen olduğu “gerçek ötesi” bir dönemde, matematiğin somut “doğrularına” büyük gereksinim var.

Kısacası matematiğin güzelliklerini yaşamaya çok ihtiyacımız var.

Dünya Matematik Günümüz kutlu olsun.