Rüzgarlar

Yazın bu sıcak günlerinde hep deniz aşkım tazeleniyor. Deniz, tekne, yelken, yüzme gibi konular “favori” konularım olageldi. Bugün de yelkenciliğin çağrıştırdığı “rüzgara” değinmek istiyorum.

Günümüz kentlerinde, sokak koridorlarını dünyasında rüzgar ya hiç yok ya da “sağdan” veya “soldan” esiyor. Oysa kıra-denize, koylarımıza uzandığımızda rüzgar yönü çok önemli. Hangi koydan denize gireceğimize rüzgara bakarak karar veriyoruz. Hele bir yelkenli ile denize çıktığınızda rüzgar yönü ve şiddeti çok daha önem kazanıyor.

Belirli rüzgarlar her zaman ve her yerde özel isimlerle anılmış. Fransa’nın “Mistrali”, İtalya’nın “Sciroccosu”, İspanya’nın “Levechesi”, Arap ülkelerinin Sam yeli (Arapça samüm-zehirli rüzgar) gibi. Ülkemiz denizciliğinde buna ek olarak her yönden esen rüzgar ayrı bir adla anılıyor. (Kuzeyden başlayıp saat yönünde ilerlersek Yıldız-Poyraz-Gündoğusu-Keşişleme-Kıble-Lodos-Günbatısı-Karayel.) Örneğin Güney California’da (Santa Ana, Sundowner, Catalina Eddy gibi ünlü rüzgarlar var, ama bu sistematik yaklaşım yok. Denizci radyolarından “rüzgar Kuzeydoğudan 15 Knot şiddetinde esiyor” gibi duyurular alıyorsunuz. Uzmanlar bunun nedenini Akdeniz’de binlerce yıllık denizcilik geleneğinin birikmesi; buna karşılık California denizciliğinin çok sonraları, pusula yönlerine dayanarak, modern çağda gelişmesi olarak belirtiyorlar.

Burada -özellikle yurdumuz denizciliğinde bilinen- birkaç rüzgar yönü adının kaynağına değinmek istiyorum.

Öncelikle bu rüzgar yönü adlarının, yurdumuzun bütün denizlerinde kullanılsa da İstanbul kaynaklı olduğunu belirteyim.

Güneydoğudan esen rüzgarın adı “keşişleme”. Uludağın eski ismi “keşiş dağı”, Uludağ, İstanbul’un Güneydoğusunda. “Karayel”, Kuzeydoğu dan (yani Trakya yönünden, kara üzerinden)  esip İstanbul’a soğuk hava getiriyor. (Meteoroloji raporlarındaki “Balkanlardan gelen soğuk hava dalgası” klişesini hatırlayın.)

Poyraz -yine İstanbul’a göre- Karadeniz üzerinden gelip denizdeki nemli havayı yağış olarak getiriyor.

İstanbul Boğazı Karadeniz yönünden (Kuzeydoğudan), Marmara’ya doğru (Güneybatıya) doğru uzanıyor. Kuzeydoğudan esen poyraz ile Güneybatıdan esen lodos da ülkemizin en ünlü iki rüzgarı olmuş. Ama bu konuda bir “anlaşmazlık” da var: Boğazda ilerleyen tekneler veya yüzenler için çok etkili olan yüzey akıntısı Karadeniz’den Marmara’ya doğru. Buna ters yönden esen lodos dalgayı yükseltiyor, geçişi zorlaştırıyor, hatta bazen boğaz trafiğinin tümüyle durmasına yol açabiliyor. “Lodos Marmara’yı Boğaza yığdı” deniyor, gerçekten de Boğazın birçok yerinde sular yükseliyor. Kısacası İstanbullular poyrazı seviyor, ama lodosu pek sevmiyor. Oysa Egede poyraz kara üzerinden gelip yazın sıcak, kışın soğuk hava getiriyor. Ege kıyıları için yağış, yazın serinlik getiren rüzgar lodos.

“Poyraz” sözcüğünün etimolojik kökeninin Yunan Mitolojisindeki Kuzey Rüzgarı Tanrısı “Boreas” olduğu konusunda görüş birliği var. Ama Güneybatıdan esen “lodos” rüzgarının adının Batı Rüzgarı Tanrısı “Zephyrus” veya Güney Rüzgarı Tanrısı “Notus”tan kaynaklandığını söyleyenler var.  Yunan Mitolojisinde her bir ana yönlerde esen rüzgarın ayrı tanrısı var. Rüzgara verilen öneme bakın! Ben bu mektupta yalnızca rüzgar yönüne değindim; rüzgar şiddetine hiç değinmedim. Ama genellikle poyrazın birçok diğer yönden gelen rüzgardan daha şiddetli olduğunu belirtmeliyim. Boreas (Poyraz) Atina prensesi Oreithyla’ya aşık olur ve Atina kentine yönelen Pers donanmasına -bir fırtına çıkartarak- zarar verir.

Rüzgarların nasıl oluştuğu oldukça karmaşık bir konu. Çok basite indirgeyip İlkokul düzeyine indirirsek. Güneş ışınlarının kara parçalarını denizlerden daha çok ısıttığını, ısınan hava yükselince de denizlerden karaya doğru bir hava akışı oluştuğunu söyleyebiliriz. Yani güneş yoksa rüzgar da yok! Birçok Ege sahil kentinde güneşin denize “battığını” gözleriz.  Çocukluğumda günbatımında yarı saydam turuncu renkli bir “şey” oluşup dalgaları “bastırdığını” düşünürdüm. Kuşkusuz benim çocuk aklımla dikkatimi çeken (tabii günlerce süren fırtınalar dışında) güneş batarken veya geceleri rüzgarın kesilmesi binlerce yıldır gözleniyordu. Antik bilince yansımasını Yunan Mitolojisinde görüyoruz. Yunan Mitolojisindeki dört Rüzgar Tanrısıi Şafak Tanrısı (Eos) ile Gece-Yıldız Titanının (Astraeus) çocukları. Baba gelince egemen oluyor ve çocuklar susuyor. Dilimizdeki ruzgar sözcüğünde de aynı kavramı görüyoruz. Rüzgar, Farsça kökenli; rûz (gündüz) – kâr (içinde). Tıpkı zanaatkar (zanaatın içinde) gibi.

Pruvanız neta (yolunuz açık) olsun. Halikarnas Balıkçısı’nın dediği gibi “aganta burina burinata” (yelkenler açılsın).