18 Kasım 2012 Pazar

PİRİ REİS


Tarihsel birçok kişilik gizemli yönleriyle ilgi çeker. Benim hemen aklım gelen isimler, Lucrezia Borgia (1480-1519), Marlborough Düşesi Sarah Churchill (1660-1774), Casanova (1725-1798).

Lucrezia Borgia Makyavel’ci politikalar, seks skandalları ve Papalık çılgınlıkları arasında geçen 39 yıllık kısa ömrüyle Rönesans İtalya’sının. Sarah Churchill İngiliz kralının idam edilip parlamenter düzene geçildiği (1649), tekrar krallığın kurulduğu (1660), görkemli devrimin yapıldığı (1688), İngiltere’nin İskoçya ile birleşerek Büyük Britanya’nın oluşturulduğu dönemde yaşadı. Önce Prenses sonra Kraliçe Anne (1665-1714) üzerindeki etkisi, dostluğu ve düşmanlığı ile efsanevi bir arkadaş olmuştu.  Kraliçe’nin ardından veliahtsız kalan Büyük Britanya’nın çalkantılarını ve bir Alman’ın kralı olmasını da yaşadı (1714).  Ya Casanova’ya ne demeli? Yetmiş üç yıllık yaşamına 4800 kadın sığdıran bu çapkın, dolandırıcı, sanatçı, casus, serseri, kumarbazın… Venedik, Roma, Madrit, Amsterdam, Petersburg, Paris, Napoli, İstanbul, Berlin, Londra, Varşova ve Barselona’da yaptıkları 1200 sayfayı aşıyor. 

Şimdi bunların Piri Reis ile ne ilişkisi var diyeceksiniz. Benim de tam olarak demek istediğim bu. Hiçbir ilişkisi yok! Bu gizemli kişilerin yaptıkları söylentilere dayalı bulanık işler. Piri Reis ise haritasıyla, kitabıyla ne yaptığı ve yapmak istediği bence çok belirgin bir kişi. Yaptıklarını inceleyip bu büyük adamdan ders alacağımıza haritasına türlü gizemli yorumlar getiriyoruz. Örneğin Amerika kıtasını gösteren haritanın o çağda bilinmeyen gizemleri içerdiğini, uzaylılarca hazırlandığını veya Piri Reisin büyük bir hazineyi Çanakkale’de sakladığı öne sürüyoruz. Bir kere Piri Reis’in ünlü haritasını hazırladığı dönemde Okyanusları ve Amerika kıtasını gösteren başka haritalar da var. Ayrıca Piri Reis açıkça Kristof Kolomb haritasından yararlandığını söylüyor. Piri Reis’in Akdeniz kıyılarının portolanı, Kitâb-ı Bahriye’de (1513) (Kolomb) “Kolon”u kaynak gösteriyor:

 

“Varub Antilye’yi eder aşikar

Dahî sonra durmaz açar ol ili

Şimdi meşhur eylemiştir pl yolu

Hartısı (Haritası) ta kim ânın geldi bize”

Zaten günümüzün tarih kaynakları “Kolomb ile üç kez Amerika'ya gitmiş bir İspanyol, bir savaş sonrasında Piri Reis'in amcası Kemal Reis'e esir düştü ve Kolomb'un keşfettiği Amerika kıyılarının haritasını amcasına verdi. Piri Reis bu haritadaki bilgilerden yola çıkarak 1513'de ilk dünya haritasını çizdi” diye yazıyor.

 Bunları belirterek Piri Reis’i küçültmek istemiyorum. Tersine ne kadar önemli olduğunu vurgulamak istiyorum. İsterseniz önce yeni topraklara ulaşmak için İber yarımadasında yürütülen çabalar ve bunların nedenlerinin Piri Reis tarafından ne kadar güzel teşhis edildiğine ve Kitâb – ı Bahriye’de yazıldığına bakalım:

“O denizi şöyle ki siz bulasız

Dürlü ma’denlere kadir olasız”...

“Dir ki evvel Hind yolın çok araduk

Arpa – arpa kıl be-kıl hep taradık”..

Ümit Burnu’nu “meydan (yol) başıdır Hind yoluna” olarak anar.

Hatta bu çalışmaların bilimsel altyapısının da farkındadır Piri Reis:

 

“Bunu (Çin yolunu) evvel bulmadı kimse ey yar

Şimdi anda her fünûn (bilimler) üzre tamam

Şuğeder hep keştibanân (bütün denizciler -bilmle- meşguldür) her zaman”

İber yarımadası hem Akdeniz gemiciliğini hem de Okyanus gemiciliğini yaşayan; Katolik niteliğinin ağır basması öncesinde Müslüman ve Musevi kültürlerinin yoğrulduğu bir yarımadadır. Bu özellikleri ile XV. Yüzyılda İber yarımadasında denizcilikte çağ açan bir sentez oluştu. Portekizliler Afrika’nın Batı kıyıları izleyerek adım adım Güney’e ilerleyip Ümit Burnunu dönerek Hindistan’a ulaştılar (Vasco de Gama – 1498).  İspanyollar ise Batı’ya yönelip Amerika kıtasına ayakbastılar (Kolomb – 1492).  [Bizim açımızdan bence yaşamsal olan bu sentezi bloğumda özel bir bölümde inceliyorum].

Yukarıdaki satırlarda Piri Reis’in “madenlere sahip olma”, “Hindistan’a Çin’e ulaşma” ve “adım adım ilerleme” olarak anlattığı İber yarımadasındaki işte bu gelişmelerdir. Bence Piri Reis’in en önemli yönü ve öngörü niteliğinin belirgin kanıtı budur.

PİRİ REİS YALNIZ DEĞİL


Akdeniz, Kızıldeniz ve Basra’da seyreden denizcilerin, Venedik, Genova’da alış veriş yapan tüccarların, savaş ve barış içinde Avrupa’nın çeşitli ülkeleriyle sürekli temas halindeki Osmanlı’nın Avrupa denizcilik teknolojisindeki gelişmeleri izlediği belirgindir.

Her şeyden önce XIV ve XV. Yüzyıllarda sürekli olarak Osmanlı donanmasındaki gemi ve tersanelerin arttırıldığını ve donanmaya büyük önem verildiğini görüyoruz.

Bilimsel altyapı olarak astronomi (ilm-i heyet), coğrafya ve haritacılık alanlarında önemli adımlar atıldı.  Avrupa’da okyanusa uygun yelkenli gemilerin yapıldığı da gözlendi:

  • Fatih, Ali Kuşçu’yu (öl.1474), Semerkant’taki Uluğ Bey rasathanesinden çağırdı. Aynı rasathaneden gelen Fethullah Şirvaî ile birlikte astronomi alanında büyük bir bilgi odağı oluşturdular.  
  • Yine Fatih Claudius Ptolomeus (Batlamyus)’un ünlü coğrafya kitabını Trabzon’lu Gorgios Amirokis’e Yunancadan Arapçaya çevirtti (1465)[1];
  • Muvakkit Mustafa Çelebi’nin Âlamü-l-ibâd fi Ahbari-l bidât adlı yapıtı (1524) önemli astronomi bilgilerini derledi.
  • Seydi Ail Reis’in Kitab el-muhit fi ilm el-eflak ve’l-ebhur, (1554) kozmografya ile başlayıp Aden, Umman, Hint Okyanusu bölgesini anlatır. Ayrıca Mir-at-ı Kâinat adlı yapıtı tümüyle astronomiye ayrılmıştır.
  • Emîr Mehmed el-Suûdi yenidünyaları anlatan Târih-i Hind-i Garbî (1583) adlı kitabının birçok yerinde bu toprakların bir gün Osmanlı egemenliğine gireceğini umut ettiğini yazar[2].
  • Takıyüddin ibn Mâruf (1526 – 1585) İstanbul Tophane’de bir rasathane yaptırdı (1575).  Bunun donanım olarak ünlü astronom Tycho Brache’nin Danimarka’da kurduğu gözlemevinden hiç de geri kalmadığı belirtilir[3].  Bu gözlemevinde çalışıp birçok gök cismini izleyen Takıyüddin, sinüs, tanjant, kotanjant gibi trigonometrik fonksiyonların ondalık kesirli tablolarını da hazırladı.  Kopernik’in (1473 -1543) çalışmalarında bu trigonometrik fonksiyonların olmadığını, batıda ondalık kesirleri ilk kullanan Hollandalı Simon Stevin’in (1548 – 1620) 1585’de yayınlanan De Thiende  (Ondalık) adlı kitabında ise trigonometrik fonksiyonların yer almadığını belirtelim[4].
  • Kâtip Çelebi (öl. 1657) Girit savaşı sırasında donanmanın coğrafya bilgisinin yetersiz olduğunu gözleyip Cihan-nümâ’yı yazdı (1654).  Bütün çağdaş atlasları inceledi ve Merkator’un Atlas Minor’unu çevirdi.
  • Ebu Bekr Behram el Dımaşkî (öl. 1691) de Blaeu’nun Atlas Majeur’unu tercüme etti.
  • 1593’de yeni İngiliz Elçisini getiren gemiyi, devrin tarihçilerinden Selanikli Mustafa büyük bir hayretle izler: “İstanbul limanında o zamana dek hiç görülmemiş bir gemiydi.  3700 deniz mili aşmıştı ve diğer silahlarının yanında 83 top taşıyordu ... Çağın o zamana dek görülmemiş ve kaydedilmemiş bir harikasıydı”[5].
  • Atlas Okyanusu tipi yelkenli gemiler ticari amaçlarla da olsa oldukça uzun bir süredir Akdeniz’de dolaşıyordu.  1495’de Cadiz- Sakız arasında[6], 1532’de Hollanda – İngiltere – Doğu Akdeniz rotasında[7] sefer yapan gemilerin kayıtları vardır.  Barbaros’un 1530’da tuz yüklü iki Biskay navesini batırdığı da belirtilebilir[8].

 

Kısacası Akdeniz’deki başarıları bilinen Osmanlı denizcileri Akdeniz’den çıkıp Okyanuslara da yönelmek istediler:

  • Süveyş kaptanlarımız Piri Reis 1551’de Hint Okyanusuna uzanıp Portekiz’le mücadele etti.  Hürmüz’deki Portekiz üssünü yıkamadı; donanmasının büyük kısmını yitirerek Kahire’ye döndü ve başarısızlığı öne sürülerek idam edildi.
  • Ardından 1552’de Murat Reis, Hürmüz açıklarında Portekiz gemileri ile çatıştı 
  • Ve nihayet Seydi Ail Reis bin bir zorlukla 1553’de Hindistan’a ulaştıysa da o da kalan birkaç gemisini terk ederek karadan İstanbul’a dönmek zorunda kaldı. Bu girişim Osmanlı’nın Hint Okyanusundaki son girişimi oldu.
  • Benzer biçimde Atlas Okyanusuna çıkma konusunda da birkaç girişim yapıldığına ilişkin görüşler var[9].  Koca Murat Reis’in 1585’te Cebeli Tarık’tan geçip Kanarya adalarına saldırdığı, 1620’lerde Akıncı Korsan Murat Reis’in İngiltere’de Hard Land burnunun 11 mil açığındaki Lundy adasını üs yaptığı belirtiliyor[10].
  • Mir Ali Bey kumandasında bir filo 1585’de Afrika’nın doğu kıyılarına ulaştı.  Mogadişu, Barava Cumbo ve Ampaza’yı ele geçirdi.  Mombassa hükümdarı padişaha tabi olduğunu ilan etti.  Ama 1589’da yerliler ayaklandı ve “... aralarında bizzat Mir Ali Bey’in de olduğu, Portekiz gemilerine sığınabilen Türkler, zencilerin elinden kurtulabildi”[11].

EVET OSMANLI’DA ÇALIŞMALAR VAR AMA YETERLİ Mİ?


Yukarda anılan girişimlerin çok önemli olduğunu vurgulamakla birlikte çabaların yeterli ve kalıcı olduğunu söyleyemiyoruz.  Yine birkaç örnekle bu yetersizliği vurgulamak gerekirse aşağıdaki konulara değinebilir:

Fatih Sultan Mehmet’ten sonra (II Mehmet) tahta oturan II Bayezid, Fatih’in başladığı bilimsel girişimleri sürdürmedi. Örneğin doğa bilimleriyle uğraşan Molla Lütfi dinsizlikle suçlanıp 1494’te idam edildi[12].

Donanmada Basra – Hint Okyanusu bölgesinden Süveyş Kaptanlığı sorumluydu.  Bu yönetim merkezinin uzaklığı bile Hint Okyanusunda Portekiz ile gerçekten mücadele etmek için yeterli azmin gösterilmediğinin belirtisidir.  Braudel bu konuda şunları yazıyor: “... Kuşkusuz Türkiye iyi ve korkulacak bir donanmaya sahipti.  Fakat Osmanlı’lar Hint Okyanusuyla ancak Kızıldeniz aracılığıyla temas kurmaktaydılar ve denizcilik tekniği Akdenizliydi.  Bu durumda Türkiye Hint Okyanusundaki rakipleriyle Akdenizli bir malzemeyle, önce sökülüp, sonra kervanlarla Süveyş’e taşınarak orada yeniden takılan ve suya indirilen kadırgalarla başa çıkmaya uğraşmıştır.... Böylece Hint Okyanusu kadırga ile yelkenli arasındaki oldukça ilginç bir mücadeleye tanıklık etmiştir.”[13]

Özellikle üç Süveyş Kaptanımızın Piri Reis, Murat Reis ve Seydi Ail Reis’in Umman – Basra – Hint Okyanusu bölgesindeki çabaları donanmamızın teknelerinin bu denizlere uygun olmadığını, çok daha uzaklardan gelen Portekiz yelkenlilerinin bölgede daha başarılı olduğunu gösteriyor.

Gösterilen çabaların kalıcı olamadığının üzücü bir örneğini ise yukarda büyük emeklerle kurulduğunu belirttiğimiz gözlemevinin kuruluşundan yalnızca 5 yıl sonra 1580’de yıktırılmasıdır. 1550’de gözlemevinin kurulmasının ardından 1577’de bir kuyruklu yıldızın görülmesi ve 1578’deki veba salgını bahane edildi ve “gökyüzündeki hareketini izleyen bu gözlemevlerinin kaynağı olan Semerkant’taki gözlemevinin de Uluğ Bey’e uğursuzluk getirdiği” öne sürüldü.  Gözlemevinin özellikle denizciliğe yararlı olması beklenirken 1580’de Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa’ya topa tutturulması da ayrıca kara bir leke olmuştur.

Bu dönemde elimize geçen fırsatlar da değerlendirilemedi.  Bu konuda da iki örnek verebilirim. Kristof Kolomb, Atlas Okyanusuna açılmak için yaptığı öneri Portekiz kralı tarafından onaylanmayınca devrin Osmanlı padişahı II Bayezid’e aynı öneriyi sundu. Sultan, karşısına çıkan bu delidolu insanı ciddiye almadı ve talebini reddetti. İkinci örnek ise Kanunî döneminden verilebilir. Günümüz Malezya - Endonezya bölgesindeki Müslüman devletler (örneğin Aça veya Açın sultanı Alaüddin) Kanunî’ye elçi gönderip Portekiz baskısı karşısında yardım istediler (1565).  Önce Zigetvar seferi ile meşgul olan Osmanlı gerekli ilgiyi gösteremedi.  İki yıl sonra Süveyş kaptanı Kurdoğlu Hızır Bey görevlendirildi ama Yemen’de bir isyan çıkınca bu yardım da gerçekleşemedi.

Konuya gemi yapım teknolojisi açısından baktığımızda büyük bir “gecikme” görüyoruz.   XVI. Yüzyıl ortalarında yelkenli gemiler Osmanlı tarafından “biliniyordu” ve tersanelerimizde bu tip gemilerin yapılması da pekâlâ mümkündü.  Batılı araştırmacılar, “1571’deki İnebahtı savaşında daha büyük ve daha güçlü silahlarla donatılmış yelkenli gemilerin geleneksel kadırgaya üstünlüğü görüldükten ve Akdeniz’e kıyısı olan devletlerin donanmalarında bu tür gemiler kullanılmaya başladıktan sonra, Kâtip Çelebi’nin anlattığına göre Girit savaşı sırasında 1647’de ilk kez Tersane-i Amire’de büyük kalyonlar inşa edilmişti.  1657’de Çanakkale önlerinde üç gün süren deniz savaşında, İtalyan kaynaklarınca vascelli diye adlandırılan 29 büyük yelkenli gemi (bunlardan beşi üç direkliydi) Osmanlı donanmasında yer aldığına göre, tersanede yeni gemilere geçişte zorluk çekilmişe benzemiyor” diye yazıyor[14].  Benzer biçimde yelken hakkında bizim kaynaklarımız da 1651 – 1655 dönemi için “Yelkenin kıymetini takdir eden Ali Paşa zamanında bizim donanmada da yavaş yavaş kürekten yelkene geçilmeğe başladı” denilmektedir[15].  Burada belirtilen tarihin geçliği ve “yavaş yavaş” anlatımının oldukça dikkat çekici olduğu vurgulanabilir.

Bazı tarihçilerimiz daha da kötümser tarihler veriyor: “Kalyon Osmanlı’da 1682’de yapılmaya başladı.  Kalyon yapımına Kaptan–ı  Derya Mezomorto Hüseyin Paşa önem verdi ve 1694’de donanmamızda 20 kalyon ve 24 çektiri vardı”[16]. 

AKDENİZ VE OKYANUSLARDA EGEMENLİK


Osmanlı’nın denizcilik bilgi ve teknolojisini geliştirme yönünde sürekli ve kalıcı çabalar gösterememesinin ardında kuşkusuz bu yönde bir gereksinimi ve stratejisi olmaması yatar.  İmparatorluğun askeri ve ekonomik hedefleri daha uzaklara gidecek bir donanma ve ticaret filosuna gerek duymuyordu.

Stratejik olarak donanmanın Akdeniz’de sağladığı üstünlük Osmanlı hedefleri için yeterliydi.   Donanmanın temel görevi geniş ve güçlü kara kuvvetlerini, çıktıkları büyük “fetih” seferlerinde desteklemekti.  Kürekli kadırgalar Akdeniz’de uygulanan deniz savaşı taktiklerine çok uygundu. Birçok çatışmada hantal yelkenliler rüzgâr beklerken koylardan çıkan kürekli kadırgalar ani saldırılarla başarı sağlamıştı[17].

Zaten yüzyıllardır Akdeniz, karşı tarafın ticari gemilerine saldırarak “guerre de course – commercial raiding” olarak anılan bir tür vur – kaç mücadelesine sahne oluyordu[18].  Her ülkenin korsanları vardı ve kendi ticareti gemilerini ve sahillerini karşı tarafın korsan saldırılarından korumak başlıca ticari amaçtı.  Kışları deniz ulaşımı durur, yazları da gemiler çoğu zaman sahilden pek uzaklaşmadan seyrederdi.

Kısacası o çağda Akdeniz, ünlü deniz stratejisi kuramcısı A. T. Mahan’ın XIX. yüzyılda “deniz gücü” kavramında tanımladığı biçimde[19] “kontrol altına alınmaya”, “düşman donanmasını tümüyle yok edip limanlarını abluka altına almaya” uygun değildi[20].

Deniz yollarının ticari değeri açısından da Osmanlı’nın bir stratejisi yoktu.  Yukarda Portekiz ve İspanya örneklerinde belirtildiğinin aksine altın – gümüş talanı, baharat - ipek – köle ticareti için koloniler kurmak – köle emeği ile oluşturulan plantasyonlarda pamuk – tütün üretmek gibi konular Osmanlı ekonomisi için bir itici güç değildi.

XVI. Yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı’nın gemicilik teknolojisinde geri kaldığına ilişkin bazı uyarı işaretleri gelmeğe başladı.  Örneğin Malta’yı alamadık (1565) ve daha önemlisi İnebahtı (Lepanto) yenilgisi (1571) ile teknolojik açıdan geri kalmanın belirtileri gözlenmeye başladı[21].  Girit adasının tümünü ele geçirmek için 1645-1669 yılları arasında uğraştık. Bu dönemde Venedikliler Bozcaada ve Limni’yi alarak Çanakkale boğazını kapattılar[22].

Bu dönemde Avrupa’da da denizciliğimizi ilgilendiren gelişmeler oldu. 1559’da Habsburg – Valois hanedanları arasındaki Cateu Cambresis anlaşması imzalandı ve Fransa’nın 1540’larda “dost” olan sahilleri Osmanlı donanmasına kapandı.  Yukarıda değindiğimiz gibi, Osmanlı’nın 1550’lerde Hint Okyanusundaki girişimlerinin sonuç vermediğini ve İber yarımadasında gelişen teknolojinin Osmanlı denizciliğini yendiğini gözlüyoruz.  Zaten XVII. Yüzyıl başında Doğu Akdeniz’deki Osmanlı’nın dikkati İran’a, Batı Akdeniz’deki İspanya’nın dikkati de okyanus aşırı yenidünyalara yöneldi ve Akdeniz’deki büyük çatışma sona erdi.

Eğer Osmanlı’nın karadaki ilk önemli geri adımını 1699 Karlofça (Sremski Karlovci) olarak kabul edersek, daha ileri bir teknolojinin söz konusu olduğu denizde, ilk uyarıları yüz yıl kadar önce aldığımızı söyleyebiliriz.

KISACASI


Osmanlı’nın yükselme devrinde donanmanın kendi üzerine düşen görevi yerine getirdiği belirtilebilir.  İmparatorluk Avrupa içlerinde ilerlerken, Burak Reis (öl. 1499), Kemal Reis (öl. 1512), Oruç Reis (1470 ‑ 1518), Hayrettin Paşa (Hızır Reis, Barbaros öl. 1546), Turgut Reis (1485 ‑ 1565), Piyale Paşa (öl. 1578) gibi büyük denizciler Akdeniz’de büyük başarılar elde ettiler. 

XVI. Yüzyılın ortasına dek Osmanlı’da denizcilik – haritacılık – astronomi gibi alanlardaki çalışmaların oldukça yoğun olduğunu ve “Akdeniz gemicilik teknolojisi” açısından çağın hiç de gerisinde kalınmadığını gözlüyoruz.  XV. yüzyılın sonundan başlayarak Batı Avrupa’da ise -önceleri oldukça geri bir teknolojik düzeyle bile olsa- okyanuslara açılma – keşifler - dönemi başladı.  Ardından da önlerine açılan bu geniş ufuk için yetersiz kalan bilim ve teknoloji yoğun ve örgütlü çabalarla geliştirildi.  Köle ticareti, altın yağmacılığı, ipek, baharat ticareti, kolonilerdeki üretim ... gereken finansmanı[23] sağladı ve pazarı büyüttü.  İşte bu andan itibaren artık Osmanlı denizciliği yarışta gerilere düşmüş ve yetişme umutları da yitirildi.

Bu nedenle XVI. Yüzyıl ortalarında Piri Reis, Murat Reis (öl. 1609), Seydi Ali Reis (1498 – 1563) gibi büyük denizcilerin Akdeniz’in ötesine uzanan girişimlerini hayranlıkla izliyoruz.  Bu denizciler yalnızca kaptanlıktaki hünerleri ile değil denizle ilgili bilimlerde de üstünlüklerini sergilemişti.  Kolomb’un birinci Amerika seferinden yalnızca 20 yıl sonra Piri Reis’in ünlü haritasını çizmesi, Seydi Ali Reis’in astronomi çalışmaları, her ikisinin de yazdıkları coğrafya yapıtları uzak görüşlerinin ve çok yönlü kişiliklerinin önemli kanıtlarıdır.

Ne yazık ki bu tür çabalar Osmanlı’nın temel çizgisini değiştirmekte yeterli olmamış ve denizciliğe stratejik ve teknolojik bakışta bir değişikliğe yol açamamıştır.

Piri Reis ile başladığımız sözlerimizi yine onunla bitirelim. Piri Reis, dönemin padişahı Kanuni Sultan Süleyman'ın fermanı üzerine 80 yaşında 1554'te boynu vurularak idam edildi ve mirasına devletçe el konuldu. Tarihçilerin bunun gerekçeleri üzerinde farklı tezleri var. Ama acı gerçek boynunun vurulması! Piri Reis’in beklenenin çok ötesinde, üstün bir kişi olduğunu söyleyebiliriz. Her halde günümüzde bile onun gizemli bir kişilik olarak görülmesinin altında bu yatıyor.


[1] Kitovolus’un Tarih-i Sultan Mehmed-i Sani’den aktaran İ. Hakkı Uzunçarşılı, “Büyük Osmanlı Tarihi”, TTK Yayınları, Cilt 2, s. 605.
[2] Güler Eren (Ed.) Cilt 8, s. 356
[3] Güler Eren (Ed.)
[4] Güler Eren (Ed.)
[5] Selanikli Mustafa Efendi “Tarih – i Selanik”, Ed. Mehmet İpşirli, (İstanbul, 1989) Cilt 1, s. 334.
[6] Jacques Herrs, “Genes au XVe Siecle.  Acitivité Economique et Problemes Sociaux”, Paris, 1961, s. 496.
[7] Eugenio Alberi, “Relazioni degli ambasciatori veneti durante il secolo XVI”, Floransa, 1839.
[8] Fernand Braudel, “Akdeniz ve Akdeniz Dünyası”, (Çev. M. A. Kılıçbay), Simge Kitabevi, 1993, Cilt 1, s. 714.
[9] Dimitri Kantemir, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi”, (Latince ilk basımı 1714 – 1718), Kültür Bakanlığı, 1979 Basımı, Cilt 3, s.306.
[10] S. S. Altıer, “Osmanlı Bahriyesinin Yelken Devri ve Türk Korsanları”, Boğaziçi Yayınları.
[11] Fernand Braudel, “Akdeniz ve Akdeniz Dünyası”, (Çev. M. A. Kılıçbay), Simge Kitabevi, 1993, Cilt 2, s. 598.
[12] İlhan Tekeli, “Türkiye’de Yüksek Öğretimin ve YÖK’ün Tarihi”, Tarih Vakfı Yayınları, 2010, s. 60.
[13] Fernand Braudel, “Akdeniz ve Akdeniz Dünyası”, (Çev. M. A. Kılıçbay), Simge Kitabevi, 1993, Cilt 2, s. 597.
[14] Wolfgang Müller-Wiener,”İstanbul Limanı”, Türk Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, 1998, s.49-50.
[15] N. Olgaç, “Türk Deniz Tarihi Özeti”, TC Deniz Basımevi, İstanbul, 1952. (s. 71)
[16] S. S. Altıer, “Osmanlı Bahriyesinin Yelken Devri ve Türk Korsanları”, Boğaziçi Yayınları.
[17] Durum İnebahtı (1571) dan itibaren değişmeye başladı.  Büyük yelkenlilere yerleştirilen uzun menzilli çok sayıda top kadırgaları yaklaşmadan batırma yeteneği kazandı.
[18] Molly Greene, “Catholic Pirates and Greek Merchants”, Princeton University Press, 2010.
[19] Alfred Thayer Mahan, “The Influence of Sea Power in History”, 1890.
[20] Belleklerimize kazınan “Akdeniz’in bir Türk gölü” olması bu açıdan bana pek de gerçekçi görülmüyor.
[21] Victor Davis Hanson, “Batı Neden Kazandı? – Katliam ve Kültür”, Çev. Ali Çakıroğlu, Aykırı Yayıncılık 2003.
 
[22] Köprülü Mehmet Paşa ve Topal Mehmet Paşa’nın bu kuşatmayı aştığını, Köprülü Fazıl Ahmet Paşanın da Girit’in tamamını ele geçirdiğini (1666) belirtelim. XVII. Yüzyılın ikinci yarısının özellikle Venedik öncülüğündeki haçlı donanması ile mücadele içinde geçtiğini belirtebiliriz. Ama bu dönem bu çalışmanın sınırları içine girmiyor.
[23] “Örneğin deniz taşımacılığı, XVIII. Yüzyılda İngiltere’de kömür nakliye giderini yirmide bire indirdi. M. Flinn “The History of the British Coal Industry”, Cilt 2, 1984.

ONUNCU KÖY, Fakir BAYKURT


 


ODTÜ Mezunlar Derneğinin bir Edebiyat Kulübü var. Geçen ayın tartışma konusu Fakir Baykurt’un (1929-1999) “Onuncu Köy” romanıydı. Bu bahane ile romanı bir kez daha okudum. İlk okuyuşumun üzerinden neredeyse 40 yıl geçmiş. Kısacası tam bir özlemli yolculuk oldu. Zaten Onuncu Köy’ü kitapçıda “Türk Eserleri” raflarında değil “Klasikler” arasında bulmam da bunun bir göstergesiydi. Romanın 1961’de başlayan serüveni 2010’da Literatür Yayınlarından yeni baskısının yapılması ile sürüyor.

FAKİR BAYKURT VE KÖY ENSTİTÜLERİ

Romana yansıması bakımından Fakir Baykurt hakkında belirtilebilecek en öncelikli iki özellik tıpkı romanın kahramanı Damalı köyü öğretmeni gibi Köy Enstitüsü mezunu olması ve yine romanın geçtiği bölge Burdur - Yeşilova dolaylarında yetişmesi.

Önce Köy Enstitüsü konusuna değineyim. Bildiğimiz gibi bu okullar 1940-1946 döneminde oluşturulmuş, Türk Devriminin hâlâ özlemle anılan çok özgün eğitim kurumlarıydı.
Köy Enstitülerinin Kuruluş Kanun Tasarısının gerekçesinde 1940’da ülkemizdeki durum “40 000 köyümüz var. Etkin nüfusun % 81’i çiftçilikle uğraşıyor. 4499 köy öğretmeni ve 3815 köy eğitmeni var. 31 000 köyde hiç okul yok. Kent ve kasabalarda yaşayan eğitim çağındaki çocukların %39,4’ü köylerde ise %78’i okuma yazma bilmiyor” biçiminde özetleniyor ve “Köye öğretmen yetiştirmede ilke... öğretmen adayını köyden almak, köyden alınmış çocukları köy hayatından uzaklaştırmayan bir çevrede iyi bir çiftçinin bilgilerine sahip ve bildiklerini uygulayabilecek bir halde yetiştirmek, bu çocuklara öğretmenlik mesleği ile birlikte köyde geçecek demircilik, yapıcılık, kooperatifçilik… gibi işleri öğretmek” olarak belirtiliyordu[1]. Romandaki öğretmenin ağaçlara aşı yapması, su kanalı açtırması veya kısa sürede demirci ustası olması işte bu ilke doğrultusunda yorumlanmalı.

Aslında dönemi biraz daha geniş bir çerçeve içinde değerlendirirsek iki önemli olayı daha anmalıyız:
  • Birinci gelişme 1938 Neşriyat Kongresinde alınan “Doğu ve Batı klasiklerini Türkçeye kazandırma” kararı doğrultusunda 1940’da Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’in Tercüme Bürosunu kurup Dünya Klasikleri Dizisi yayınlanmaya başlamasıdır. Bu kapsamda 5 yılda 496 kitap çevrilir[2]. Bu kitaplar Köy Enstitülerinde geniş biçimde okunur[3]. İleride değineceğimiz gibi, Prometeus efsanesi bu eğitimin sonucu olarak romanın merkezine oturur. Öğretmenin köylüye Sokrates’i bile anlattığını öğreniriz [s. 75].
  • İkinci gelişme Toprak Reformu ve Çiftçiyi Topraklandırma konusudur. 1920’lerde başlayan çalışmalar sonunda gelişen oldukça köktenci Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Taslağı 1945 ‘de Büyük Millet Meclisine sunulur[4]. Romandaki güçlülerin yasal hakları olmadan toprağı sahiplenmesi, köy merasının sürülmesi, alınan üründen beylere verilen pay gibi öğeler böyle bir düşünsel çerçeve içinde değerlendirilmeli.

Bu gelişmelerin kuşkusuz yeni Cumhuriyetin ekonomi politikasının İkinci Dünya Savaşının ardından yeniden şekillenmesi kapsamında değerlendirilmesi gereklidir. 1923 İzmir İktisat Kongresi ile başlayan çalışmalar 1933-1938 Birinci Sanayi Planı ile sürmüş ama 1938’de başlayacak İkinci Plan savaşın başlaması ile yürütülememişti. Savaş sonrasında yeniden başlayan çalışmalarda 1947’de 1948-1952 dönemi için yeni bir plan hazırlanmıştı[5].    

Fakir Baykurt ve Onuncu Köy’e dönmeden Köy Enstitülerinin kısa yaşamı içinde 17 000 dolayında köy öğretmeni yetiştirildiğini ve yalnızca edebiyat açısından baksak bile Fakir Baykurt yanında Talip Apaydın, Mahmut Makal, Mehmet Başaran, Ümit Kaftancıoğlu, Emin Özdemir ve Dursun Akçam gibi değerler yetiştiğini belirtmeliyim[6].

ONUNCU KÖYÜN KISA ÖZETİ

Roman Burdur bölgesindeki yoksul köylerde geçer.  Köy enstitüsü mezunu bir öğretmenin Damalı köyünün zengini Duranâ ile çatışması ile başlar. Duranâ’nın kızını okula göndermemesi ve köyün merasını ekmesi gibi nedenlerle öğretmen ve öğretmenin önderliğindeki köylü ağa ile mücadeleye başlar. Duranâ öğretmeni ölesiye dövdürür ve politik etkisini kullanarak öğretmeni sürdürür. Bu haksız sürgünü içine sindiremeyen öğretmen bölgedeki bir başka köyde, Ortaköy’de demirciliğe başlar. Ortaköylülerin de köyün verimli tarlalarına beylerin sahip çıktığını gözler. Yine demircinin önderliğinde köylüler beylere aldıkları üründen pay vermeği ret ederler. Politikacıların etkisi ile ilçenin jandarma komutanının demircinin bölgeden ayrılması yönünde baskı yapması üzerine demirci Ortaköy’de kalmasının da zor olacağını görür. Bu arada demircinin bekâr yaşamının zorluğunu gözleyen dostları Gülşen adlı bir köylü kızı ile tanıştırırlar. Gülşen ile demirci kaçarlar ve Yaşarköy’e gelirler. Bu köye de her yıl gökyüzünden sürü halinde kuşların geldiğini ve meydanda bekleşen köylülerin başına konup onların gözlerini oyarak yüzlerini gagaladığını duyarlar. Bu düzenin arkasında da köylüleri “Allah’ın takdiri olan bu acı kaderlerine” katlanmalarını, öteki dünyada kurtulacaklarını söyleyen imam vardır. Öğretmen-demircinin önderliğinde köylüler köy meydanında başlarına konan kuşları öldürürler. Roman büyük bir şölen havası içinde sona erer.

KÖY ROMANI VE TOPLUMCU GERÇEKÇİLİK

Öncelikle Onuncu Köy romanının temel özelliğinin edebiyat türü olarak köy romanı ve toplumcu gerçekçi bir roman olarak nitelenebileceğini belirtmeliyiz.

Edebiyatımızda köy yaşantısını anlatan birçok roman var. 1890’da yayınlanan Nabizade Nazım’ın Karabibik romanının ilk köy romanı olduğu söylenir.  Günümüze çok okunan yapıtlardan Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun "Yaban"ı, Sabahattin Ali’nin “Kuyucaklı Yusuf”u, Kemal Tahir’in “Yediçınar Yaylası”, “Köyün Kamburu” ve “Büyük Mal”ını bu kapsamda sayabiliriz. Bu değerli yapıtlar yazarın köylü kökenli olmadığı, bir anlamda dışarıdan gözlemle yazılan “izlenimci” olarak nitelenebilecek romanlardı. Buna karşılık Mahmut Makal’ın “Bizim Köy”ü (1950) ile başlayan Köy Enstitüsü mezunlarının yazdığı kitaplar köyün içinden yazılmaları nedeniyle ayrı bir nitelik taşırlar.

Fakir Baykurt Burdur’un Yeşilova ilçesinin Akçaköy’ünde doğmuş. Isparta Gönen Köy Enstitüsünü bitirmiş. Onuncu Köy de Burdur’un köylerinde geçiyor. Böylece roman, yazarın hiç yabancılık çekmediği bir ortamda geçen, çok kolay okunan ve akıcı bir yapıt olmuş. Köylülerin konuşmaları bana Aydın dolaylarında dinlediğim üslubu hatırlattı. “Anmalık”,  “beyler köyü”, “hayvana torba takmak”, “çiğini çekmek”, “susku”, “biterli ova”, “Çirkin ile bal yenmez; Güzel ile taş taşı” gibi yerel sözcük ve deyimleri özellikle çok renkli buldum. Rüşvet vererek işini gördüren köy ağası Duranâ’nın “Pınarı başından avlarım” veya “Osmanlı’da yem var mı? Burnun altında ağız var” gibi deyimleri roman kişisinin düşünce yapısını çok canlı biçimde aktarıyor.

 “Köy romanının” bazı edebiyatçılar tarafından sert eleştirilere uğradığını, Onuncu Köy’ün de özellikle biçim açısından yetersiz bulunduğunu biliyoruz. Gerçekten öğretmenin demirciliğe geçmesini[7] veya Gülşen ile olan gönül macerasını başka birçok yazar çok daha derinlemesine işlerdi. Onuncu Köy’de birçok roman kişisi bir yana kahramanımızın bile görünümünü bilmiyoruz. Öğretmenin dövüldüğü kış gecesinde çalılar altında baygın yattığı süre bir başka romancı için ne kadar bulunmaz bir bilinç akışı bölümü yazılmasına olanak sağlardı. Diğer yandan bu konuların Fakir Baykurt tarafından bilinçli olarak böyle kısa, belirsiz, önemsiz bırakıldığını düşünüyorum. Baykurt’un daha sonra yazdığı “Tırpan” (1970) ve “Kaplumbağalar” (1980) romanlarının biçimsel açıdan daha işlenmiş olması da bunu gösteriyor.

Onuncu Köy 48 bölümden oluşuyor. Bu durumda ortalama bölüm uzunluğu 7 sayfa. Roman diyaloglarla örülmüş. Fakir Baykurt’un Onuncu Köy’den üç yıl önce basılan romanı Yılanların Öcü’nün Metin Erksan tarafından kolayca ünlü bir sinema yapıtına dönüştürüldüğünü düşünürsek yazarın “senaryo gibi” yazdığını belirtebiliriz. Diyalogların yanında anlatıcı da çok kısa ve “dili geçmiş ve şimdiki zamanda” kısa cümlelerle anlatıyor. Öyle ki birçok tümce yalnızca iki sözcükten oluşuyor. Bu özellikleri romanı çok kolay okunur yapmış. Her halde Fakir Baykurt da okuyucu kitlesinin edebiyat meraklılarının dışına taşmasını istemiş.

Betimleme paragrafları çok kısa tutulmuş. Bir örnek olarak roman kahramanının sevgilisini ele alalım. Tipik bir romanda sevgilinin betimlenmesinin uzun paragraflar halinde sunulmasını bekleriz. Oysa Ortaköy Demircisi’nin sevgilisi Gülşen’le ilk karşılaştığımız yerde Gülşen yalnızca 24 sözcükle tanıtılıyor [s.261]:

“Orta boylu, gökçe gözlü, al kırmızı yüzlü balıketinde bir Gülşen. Yüzü yanmış. Elleri yumuşak, bebek eli gibi. Ellerinin derisi elma kabuğu gibi karaya çalıyor.”

Bu özellik Toplumcu Gerçekçilik geleneğinin tipik bir özelliği, hatta Lukacs’ın dediği gibi Toplumcu Gerçekçiliği, Doğalcılık (naturalism) çizgisinden ayıran en belirgin özellik olarak anılabilir[8].

Roman kahramanı o denli baskın bir kişilik oluşturuyor ki sanırım özel bir değerlendirmeyi hak ediyor. Bir kere kahramanımızın ilginç bir yönü romanda adının belirtilmemesi. Öğretmenlik döneminde Damalı’nın öğretmeni, ardından gelen demircilik döneminde ise Ortaköy’ün demirci ustasıdır. Adı sorulduğunda bile tereddüt edip öğretmenlik-demircilik gibi bir şeyler mırıldanır. Romanda bazı kişilerin (Pire kızı, Topal Pehlivan) belirgin özellikleri ile veya bozulmuş isim veya unvanlarla (Duranâ, Yonis Bey …) anıldıklarını görüyoruz. Hatta Köydeki Mehmet’lerin çokluğu ile alay eden bir bölüm [s.232] bile yer alıyor. Bu isimleri bozma özelliği Fakir Baykurt’un diğer yapıtlarında da var. Hemen aklıma Yılanların Öcünde’ki Haçça, Irazca … geliyor. Nedense burada aklıma Dostoyevski’nin “Yeraltından Notlar”ı geliyor. Onda da ana karakterin adı yoktu.

Toplumcu Gerçekçilik çizgisinin Rus Gerçekçiliğinin ardından Marksist Estetik kökenlerinden kaynaklandığını düşünürsek Toplumcu Gerçekçilik çizgisindeki “kahramanın” “gereksiz adam” kişiliğine tepki olarak geliştiğini belirtebiliriz[9]. Puşkin’in kahramanı Yevgeny Onegin (1837) için kullandığı “gereksiz adamın” en tipik örneği herhalde Gonçarov’un Oblomov’udur (1859). Bu olumsuz karakterlere bir tepki olarak Toplumcu Gerçekçiliğin en temel raporlarının sunulduğu 1934 Sovyet Yazarlar Birliğinin Birinci Kongresi (1934) ve özellikle Jdanov’un açış konuşmasında[10] bu “olumlu kahraman” konusu geniş ölçüde tartışılmış ve romantik kahramanlarla olan farkı belirtilmiştir[11].   

Onuncu Köy’ün ilk basım yılı 1961 olduğuna göre 27 Mayıs öncesinde Demokrat Parti’nin son yıllarında çarpık bir demokrasi ve particilik anlayışının egemen olduğu, Cumhuriyeti ideolojisinin ilk darbeleri yediği, Köy Enstitülerinin kapatılmasının henüz taze bir anı olarak mezunlarının horlandığı bir dönemde yazılmış. Toplumumuzun günümüzde bile süren bir eksikliği “demokrasi” kavramının tek boyutunu görmemiz. Demokrasiyi “çoğunluğun yönetimi” biçiminde anlıyor; “azınlığın haklarının gözetilmesi, bugün azınlık olanın gelecekte çoğunluk olabilmesinin yollarının açık tutulması” boyutunu göz ardı ediyoruz. İlçe’deki Yonis Bey’in talimatlarına karşı gelenleri “sen efkarı umumiyeye mi karşı geliyorsun?” diye korkutması. Bunun sonucunda kasabalının kendisine “efkarı umumiye” adını takması [s. 254-255] bu hastalığımızın köklerinin “demokrasimizin” ilk yıllarına uzandığını gösteriyor.

Romanın ideolojik altyapısında üç sarmal dikkat çekiyor: Öğretmenin Damalı’daki savaşı bir köy zenginine (Duranâ) karşı. Ortaköy’de savaşım biraz daha üst düzeye çıkıp soyutlaşıyor ve yasal temeli olmadan toprağa sahip çıkan “beylerle” çatışılıyor.  Kuşkusuz bu her iki aşamada da “parti” arkadaki düşman güç olarak belirtilip olayın politik boyutu vurgulanıyor. Sarmalın üçüncü aşamasında Yaşarköy’ün kuşlarında ise öğretmen-demircinin hedefi dini baskı ve yobazlık olarak günlük politikanın üzerinde daha “ideolojik” bir nitelik kazanıyor.

SİMGELER - ALEGORİLER

Romandaki bir başka üçleme de üç simge-alegori olarak yer alıyor:

İlk olarak muhtarın dile getirdiği “Ağrı dağında ötecek horoz” simgesi uyuyan köylüyü uyandıracak bir çağrı, ütopya olarak romanda birkaç kez anılıyor.

Tanrılardan ışık çalan Prometeus efsanesini ise kahramanımız öğretmen-demirci kendi çabasına örnek olmak üzere birkaç kez anlatıyor. Bence bu alegorik anlatımda en ilginç yönü dinleyen köylülerin kahramanımızın sözünü keserek efsaneyi “mutlu son” ile bitirmeleri. Bilindiği gibi efsane mutlu bitmez. Aiskydos’un (M.Ö. 525-455) Prometeus Tragedyasının sonunda Prometeus son sözünü söyler ve ölür. Böylece Aiskydos kıyamet de kopsa son sözün özgür düşüncenin olduğunu vurgular. Zaten bu son Prometeus’un beklentileri doğrultusundadır[12]:
“Ama ben biliyordum başıma gelecek olanı
Bile bile, isteye isteye suç işledim.
Bana gelince ben çileme katlanacağım.”

Aslında ünlü tragedyada Prometeus’un sonu üzücüdür. Ama Yunan Mitolojisinde bir oğlu vardır: Deukalion. Tufan efsanenin kökleri Sümer – Babil kaynaklarına uzansa da antik Yunan’da Zeuss’un da bir tufan öyküsü vardır. Zeus’un tufanından Deukalion ve karısı Pyrra kurtulur. Çünkü Prometeus oğluna tekne yapmayı öğretmiştir[13].

Hep bir Prometeus beklediğimizden mi ne bizim edebiyatımızda Prometeus çokça başvurulan bir efsanedir. Burada Tevfik Fikret’in “Promete” şiirinin son dizelerini hatırlıyorum:
… Ey

müstâk-i feyz u nûr olan âti-i milleti
meçhul elektrikçisi, aktâr-i fikretin
 
yüklen getir - ne varsa - biraz meskenet - fiken,
bir parça rûhu, benligi, idrâki besleyen
 
esmâr-i bünye-hıyzini; bos durmasin elin.
Gör dâimâ önünde esâtir-i evvelin
 
gökten dehâ-yi nari çalan kahramânını...
Varsin bulunmasin bilecek nâm ü sânını!..



Üçüncü olarak da “kuşlar” alegorisi. Romanın ilk sayfasında “Görünürde kuş-muş yoktu daha” diye anılmaya başlanan ve okuyucuya “hangi kuşlar, nereden çıktı bu kuşlar” diye sorduran kuşlar zaman zaman gündeme geliyor. Örneğin Altıparmak öğretmenle kasabaya giderken kuşları bir kötülük habercisi olarak öğretmene gösteriyor [s.174][15]. Romanın son 20 sayfadaki Yaşarköy’de olanlar, kuşların her yıl gelip köylünün yüzünü parçalaması, gözlerini oyması ve kahramanımızın önderliğinde bu kötü kuşların öldürülmesi romana çok çarpıcı bir “mutlu son” oluşturuyor. Bu simgesel “kuşlar” bir yandan da Prometeus’un kaderi olan kuşları çağrıştırıyor. Yine kuşların yenilmesini vurgulayarak tragedyaya bir yanıt veriyor. Bu son 20 sayfada roman “Gerçekçilik” ve edebiyatın “yansıtma” karakterinden ayrılıyor[16].  Roman’ın hedef kitlesi tarafından bu sonun nasıl değerlendirildiğini bilmiyorum. Ama bence bu yapısıyla ve yine antik çağların hasat şölenlerini anımsatan halayla roman çok çarpıcı bir sona kavuşuyor. Eğer böyle bir gerçeküstücü son bulunmasaydı sanırım diğer “gerçekçi” seçenek romanın “kötü sonla” bitmesi olurdu.

Hatta Damalı’nın öğretmeni ve Ortaköy’ün demircisinin öyküsünün burada bitmediğini de söyleyebiliriz. Çünkü öğretmen-demircimiz “okumuşun okumamışa borcu var” diyor ve işini “köyü uyandırmak” olarak tanımlıyor [s. 309]. Burada nedense gene Dostoyevski’nin “Yeraltından Notlarını” hatırlıyorum. Orada da roman sonlanmaz ve Dostoyevski “… O kendini tutamadığı için yazmaya devam etti. Ama biz burada durabiliriz sanırım” diye koyar noktayı[17].


[1] Tevfik ÇAVDAR, “Türkiye'nin Demokrasi Tarihi 1839-1950”, 2. B., Ankara, İmge Kitabevi, 1999, s. 373-374
[2] “Cumhuriyetin 75 Yılı”, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 1998, s.226.
[3] Fakir BAYKURT: “...Klasiklerin en iyi okuru enstitülü gençlerdi. Ceplerimizi ona göre yaptırırdık, kitap sığsın. Kız arkadaşlarımız koyun kuzu gütmeye giderken, torbaya azıkla birlikte kitap da katardı...”
[4] Süleyman İNAN, “Toprak Reformunun en çok Tartışılan Maddesi:17. Madde”, Journal of Historical Studies, 3(2005), s.45-57.
[5] İlhan TEKELİ, Selim İLKİN, “Savaş Sonrası Ortamında 1947 Türkiye İktisadi Kalkınma Planı”, Bilge Kültür Sanat / İnceleme Dizisi, 2009.
[6] Bu sayılara bakınca 1,5 milyonu aşan imam-hatip mezunundan kaç tane romancı çıktığını düşünüyorum.
[7] Bu arada “demircilik” mesleğinin de rastgele seçilmediğini düşünüyorum. Demir-çelik sebat, dayanıklılık çağrışımları yapıyor. Hatta belki de Demir Baba efsanesini çağrıştırıyor. 
[8] Gyorgy LUKACS, “Çağdaş Gerçekçiliğin Anlamı”, Payel Yayınevi, 1972.
[9] Fakir Baykurt’un en sevdiği yapıtın Turgenyev’in Babalar ve Oğullar’ı olduğı söylenir.
[10] “Problems of Soviet Literature: Reports and Speeches at the First Soviet Writers Congress”, Ed. H.G. SCOTT-M. LAWRENCE, 1935.
[11] Yukarıda adı geçen Lukacs’ın bu olumlu kahramanların birçok durumda “olağanüstü durumlar değil olağan kişilik ve durumlar” olarak sunulmasını eleştirdiğini belirtelim.
[12] Azra ERHAT, “Mitoloji Sözlüğü”, Remzi Kitabevi, 1972.
[13] Behçet NECATİGİL, “Mitologya Sözlüğü”, Sel Yayıncılık, 2006.
[14] Bugünkü dille söylersek:
ne varsa yüklen getir bilimin dört bucağından,


gelecek günlerinin bilinmeyen elektrikçisi
aydınlığa, bolluğa susamış halkın.

uyuşukluğu yok eden ne varsa getir,


yüreği, özü, kafayı besleyen,

durma, onlara can ver, can.


o masallar kahramanı örnek olsun sana,

hani kutsal ateşi çalmış getirmişti gökten.


kimsin, nesin, bilmesin seni bir tek insan!

[15] Burayı okurken Jerzy Kosinski’nin “Boyalı Kuş” romanındaki gibi kuşlar “farklı olan öğretmene saldıracaklar mı?” Diye düşündüğümü itiraf etmeliyim. Sanırım Alfred Hitchcoc’un filmi bilinçaltıma işlemiş.
[16] Edebiyattaki “Yansıtma Kuramı” hakkında Berna MORAN, “Edebiyat Kuramları ve Eleştiri”, İletişim Yayınları, 1999.
[17] F.I. DOSTOYEVSKİ, “Yeraltından Notlar”, Çev. N. A. TALAY, İş Bankası Kültür Yayınları, 2008 [s.139].